feuilleton

Feuilleton aflevering 30: Stilte

Bibi laat iedereen in verwarring achter als ze erop zinspeelt dat haar man een verhouding heeft met Frederique.

Dieren die in sociale groepen leven, maken in elkaars aanwezigheid constant geluidjes, of dat nu gegrom, gekwaak, geneurie of gepraat is. Biologen noemen dat contactcalls: klanken en toontjes die zijn bedoeld om elkaar te laten weten dat de kust veilig is. Men wil elkaar niet uit het oor verliezen. Bij plotseling potentieel gevaar stopt deze geluidjesstroom subiet. Stilte is bij dieren een voorbode van dreiging en onraad - en daarom worden we er zo onrustig van.

De uitdrukking wil dat er een stilte valt, maar de stilte na de geschreeuwde woorden van Bibi stortte, kletterde, donderde over het gezelschap heen. Verbijsterde gezichten, grote ogen, open monden. Rosalie probeerde de gespannen stilte te doorbreken met een ontwapenend bedoelde monosyllabische uitroep van gespeelde ontzetting. Het klonk bijna verlekkerd.

Het voltallige gezelschap bleef naar Bibi staren, die op haar beurt naar Kick keek. Peilend bekeken ze haar uitdrukkingsloze gezicht. Wat had ze gezegd na de onthulling van haar 6-jarige zoon dat hij haar en Kick wel eens 'had zien zoenen zonder kleren aan'? Ze had gezegd: 'En weet je zeker dat het niet met Frederique was?'

Als het er de situatie naar was geweest had Frederique op dat moment, voor wie het per se wilde weten, een boom kunnen opzetten over het zogenaamde Koelesjov-effect: een stokoude manier van filmmonteren om uitdrukking te geven aan onbestemde gezichten. In het begin van de 20ste eeuw kwam een Russische filmer erachter dat exact dezelfde shots van personages door het publiek anders werden geïnterpreteerd wanneer de beelden eromheen veranderden.

Werd een man getoond na een beeld van een doodskist, dan vond het publiek hem somber. Zag men dezelfde man na een shot van een lachende knappe vrouw, dan dacht men juist een vrolijk iemand te zien. Gelaatsuitdrukkingen blijken in de ogen van anderen afhankelijk te zijn van associaties.

Het gezicht van Bibi had in een filmmontage op verschillende manieren kunnen worden ingevuld. Direct na het beeld van een kernexplosie (Bibi was verbijsterd). Na een neerstortend vliegtuig (ze was ontredderd). Na een mislukte sprong van een duikplank (ze was geschrokken). Na een leeggeschoten mitrailleur (ze was woedend of opgelucht). Na een pitbull die zich had vastgebeten in het leren pak van een instructeur (ze oogde standvastig). Na de buiteling van een omstander over een bananenschil (ze was geamuseerd). Na een bevrijdende bulderlach van een theaterzaal (Bibi stond zich te verkneukelen).

Kick was de eerste die zich hernam. Tegen zijn zoontje, dat nog steeds op zijn schoot zat en vragend naar hem opkeek, zei hij lachend en sussend: 'Mamma maakt maar een grapje.'

Hij haalde zijn schouders op en trok een clownesk gezicht naar Kick jr.. Ja, dat was het natuurlijk. Mamma maakte maar een grapje. Bij sommigen van De Vijf klonk opgelucht gelach en anderen maakten verzoenende geluiden. Dat soort grapjes werden in de vriendenkring wel vaker gemaakt. Met name Pim, Frederiques echtgenoot, was hier een meester in. De practical jokes van De Vijf: op het moment zelf moesten ze altijd schrikken, maar later lachten ze er hartelijk om.

Hèhè, Bibi zat te stangen, ze had het gezelschap in de maling genomen met haar uitroep. Om de mond van Pim verscheen een vrolijke glimlach. Ook Kick keek Bibi stralend aan. Ha, Mamma zat maar wat te dollen. Bibi zei, emotieloos: 'Ik maak helemaal geen grap. Wat denk je, dat ik daar grappen over maak?'

Een kernexplosie. Een neerstortend vliegtuig. Een mitrailleur die wordt leeggeschoten.

Weer die stilte, weer die gestokte stroom contact calls, weer die blikken in de richting van Bibi. Bibi keek nog steeds strak naar Kick.

Het kon nog steeds een grap zijn. Grap op grap. Iedereen die mensen aan het lachen probeert te krijgen, kent de kracht van herhaling. Een goede grap komt in twee of drie: eerst de inkoppers, dan de afmaker.

Het voltallige gezelschap wachtte op Bibi's spottende glimlach, de bevrijdende ontlading. Nee, natuurlijk vroeg ze zich niet serieus af of haar man Kick en haar beste vriendin Frederique wel eens naakt met elkaar in bed hadden liggen vozen. Dat was een onzinnig idee.

'Kappen nou, Bibi', zei Kick plotseling, en tegen Kick jr., gedecideerd: 'Mamma maakt een grap.'

Hoe lang was het geleden geweest dat Kick de naam Bibi zo nadrukkelijk had uitgesproken? Hij pakte het winterjasje van zijn zoon. Met een soepel gebaar tilde hij Kick jr. van zijn schoot op de grond. Hij zei: 'Volgens mij zouden de kinderen buiten het ontzettend leuk vinden als jij ook sneeuwballen komt gooien.'

Met lichte tegenzin liet Kick jr. zich zijn jasje aantrekken, terwijl de anderen van de groep voorzichtig weer begonnen te murmelen en zich vooral met hun borden bezighielden.

Pim hield zich stil. Frederique zat verstijfd achter haar voor de helft opgegeten bord geitenkaassalade met honing-cranberrysaus.

Toen het Kick niet lukte om het ritsje van het winterjasje dicht te krijgen, zakte Bibi plotseling door haar knieën. Ze nam de rits van haar man over, en met een venijnig gebaar lukte het haar wel de jas te sluiten.

'Ik loop wel even met je mee naar buiten', zei ze tegen kleine Kick, waarna ze hem met een beetje dwang in de richting van de uitgang begeleidde. Toen Bibi bij de deur was, liet Rosalie weer een langgerekte monosyllabische uitroep van ontzetting horen, die opnieuw bijna verlekkerd klonk.

Buiten waaide een koude wind langs het restaurant. Kick jr. rende meteen nadat hij over de drempel was gestapt in de richting van Josje, Tienne en Robine, die op een nabijgelegen veldje een sneeuwpop aan het versieren waren met schelpen en stenen. Staande bij de ingang keek Bibi hem na. Aan de overkant van het oude gebouw gooiden andere kinderen sneeuwballen naar elkaar. Bibi luisterde naar de opgewonden kreten, naar meisjes die gilden terwijl ze werden ingezeept.

Misschien dat Bibi verwachtte dat Kick, of wie dan ook van het gezelschap, haar achterna zou komen om te vragen wat haar had bezield zoiets te zeggen of desnoods om ruzie te maken over haar weerzinwekkende suggestie - maar er kwam niemand.

Een paar minuten lang bedacht ze wat ze moest doen. Ze voelde er niets voor om terug te gaan naar de tafel van De Vijf, waar ze zou moeten praten en uitleggen wat ze had bedoeld.

Ze had geen zin in de confrontatie, noch met Kick, noch met Frederique. Zelfs had ze geen zin om haar jas te gaan halen bij de garderobe, uit angst dat wie dan ook haar zou zien.

Na een tijdje voor de ingang te hebben gedrenteld, voelde ze de sleutel van haar huurfiets in de zak van haar spijkerbroek. Ze haalde de sleutel tevoorschijn. Zonder er lang over na te denken liep ze - met een onbestemde gelaatsuitdrukking - naar het grindpad voor het restaurant. Ze ontgrendelde haar fiets en met haar beide handen aan het stuur reed ze deze naar de weg.

Kick jr. keek haar niet na en ook in Het Posthuys zag niemand van De Vijf haar vertrekken. Bibi wilde per se weg, hoe koud het ook was, hoe lang de tocht naar het dorp zou duren, hoe stil het onderweg zou zijn.

WAT ERAAN VOORAF GING
De Vijf is een groep vrouwen die elkaar al kent sinds de studietijd. Ze willen met gezinnen Oud en Nieuw vieren op Vlieland. In een jeugdboerderij wisselt Bibi onder de dekens tekstberichten uit met haar geheime minnaar Silvijn. Die nacht verdwijnt Bibi's man Kick met iemand anders uit het gezelschap in het donker. Later komt Kick Silvijn tegen in het dorp. Bibi schrikt. Wat doet de weduwnaar Silvijn in godsnaam hier? Hoe kent Kick hem? Het gezelschap gaat naar een hotel, waar Silvijn zichzelf uitnodigde mee te gaan op fietstocht. Na afloop van een fietssprint vertelt Kick aan de andere mannen dat hij destijds een affaire heeft gehad met de vrouw van Silvijn. Ondertussen onthult Silvijn aan Bibi informatie over haar man. Tijdens een vrolijk moment met haar zoon barst de bom en beschuldigt Bibi haar man ervan met Frederique het bed te hebben gedeeld.

1.1 Stilte
De 'evolutionalair-musicoloog' Joseph Jordania (1954) kwam met de theorie dat stilte en bewegingsloosheid een teken van gevaar kan zijn, een verband dat al door Charles Darwin was beschreven voor paarden en ander vee. Ook mensen zouden stilte proberen te vermijden, zelfs als zij alleen zijn. Dit zou verklaren waarom we, zelfs in eenzaamheid, behoefte hebben aan neuriën, fluiten en luisteren naar muziek, radio of televisie.

1.2 Het Koelesjov-effect
Is vernoemd naar de Sovjet-filmer Lev Koelesjov (1899-1970), oprichter van de eerste filmschool ter wereld, die van Moskou. Het naar hem vernoemde effect is voer voor psychologen en filmers geweest. Zo toonde Alfred Hitchcock aan dat zijn eigen gezicht in combinatie met beelden van een moeder met een baby, oogde als dat van een vriendelijke oude man. Werd de moeder echter vervangen door een aantrekkelijke jongedame in bikini, gebeurde er iets met Hitchcocks (exact gelijke) gezicht. 'Now look,' zei Hitchcock daar zelf over, 'he has become a dirty old man.'

Conceptual continuity
Twee bloggers houden wekelijks hun aantekeningen over dit feuilleton bij: Theo Stepper en Etienne Stekelenburg. Hun wenken en analyses zijn nuttig en vaak verrassend. In de stuk over Aflevering 29 kwam Stekelenburg met de mij onbekende, door Frank Zappa bedachte term 'conceptual continuity': oftewel in het eigen werk teruggrijpen naar iets uit het eigen werk. Zappa zei daar zelf over: 'The conceptual continuity is this: everything, even this interview, is part of what I do for, let's call it, my entertainment work.' Stekelenburg, in zijn blog: 'Ik weet niet hoe Giphart het noemt, maar het idee om de kleine Kick levensvragen te stellen had ik in een zelfde vorm gelezen in Gipharts boek De wake.'

Vragen
Meefeuilletonist Theo Stepper stelt in zijn blog over Aflevering 29 onder meer de volgende vragen (och, als ik de antwoorden toch eens wist). Weet Silvijn dat Kick vreemdging met Nathalie? Heeft hij dit verzwegen voor Bibi, omdat schuinsmarcheren met Freek, hartsvriendin en één van de Vijf, nu eenmaal veel erger moet zijn voor haar? Wat is het doel van zijn onthulling?

PERSONOGRAM
Er zijn vier gezinnen mee en een alleenstaande moeder met kinderen. Spil zijn Bibi Roskam (yogalerares en uitvaartverzorgster) & Kick Groen (platenbons). Kicks vader, Opa Kick, is een oud-platenbons. Cameravrouw Frederique Severijn heeft al jaren de geheimen van haar vriendinnen verzameld. Ze is getrouwd met tv-maker Pim Staal. Sanne Moens werkt bij de rechtbank en is getrouwd met Bram Laprice, redacteur bij Libelle. Klaasje Binninga is ambtenaar, gehuwd met Korneel Petersen, duikinstructeur bij de brandweer. Rosalie van Lokeren is een gescheiden puzzelontwerpster.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden