‘Felle reacties tonen hoe gevoelig Zwarte Piet ligt’

De kunstenaars die hun protestmars moesten afgelasten: ons kunstwerk was al kapot voordat het is vertoond...

Ze zijn er nog beduusd van, de beeldend kunstenaars Annette Krauss en Petra Bauer. De aankondiging van hun protestmars tegen Zwarte Piet – performance art in het kader van een tentoonstelling over de Nederlandse identiteit – resulteerde vorige week in een storm van kritiek en zelfs bedreigingen met geweld.

Het Van Abbemuseum besloot om het kunstevenement af te gelasten, in overleg met beide kunstenaars. ‘Er was geen andere mogelijkheid’, laten Krauss en Bauer weten. ‘Het hele evenement was zo ontzettend opgeblazen, de verschillende standpunten waren zo gepolariseerd. We hadden geen zin in een protestmars met geweld, en de kans daarop was tamelijk groot.’

De mars maakte deel uit van de expositie Be(com)ing Dutch, waarin kunstenaars uit binnen- en buitenland hun visie tonen op de Nederlandse identiteit. Read the Masks. Tradition Is Not Given, heet de bijdrage van Krauss, een Duitse die woont en werkt in Utrecht, en haar Zweedse collega Bauer. De buitenlandse kunstenaars verdiepten zich in Zwarte Piet: wat zegt dit typisch Nederlandse fenomeen over de Nederlandse identiteit?

Protesten tegen de blanke wijze goedheiligman en zijn zwarte knecht zijn er de afgelopen halve eeuw volop geweest. Het sinterklaasfeest zou racistisch en koloniaal zijn. Er werd zelfs geëxperimenteerd met groene en oranje pieten. Maar tot veel veranderingen heeft dat allemaal niet geleid.

Krauss en Bauer probeerden die discussie vanuit de kunst te ‘heropenen’. Ze wilden proberen de koloniale geschiedenis en de racistische structuur die ten grondslag zouden liggen aan Zwarte Piet, aan de oppervlakte te krijgen. Ze waren van plan tijdens de protestmars borden en slogans te gebruiken, die ook al tijdens demonstraties in de jaren zeventig en tachtig waren te zien.

Net als museumdirecteur Charles Esche zijn ze overdonderd door de negatieve reacties, die samengevat en kort door de bocht luidden: ‘Blijf met je buitenlandse poten van onze Zwarte Piet af.’

Het kunstenaarsduo had wel kritiek verwacht, maar geen geweldsbedreigingen. ‘Het type reacties dat ons project heeft losgemaakt, bewijst eens te meer de gevoeligheid van het onderwerp. Het sterkt onze overtuiging dat het fenomeen Zwarte Piet en de structuren die hieraan ten grondslag liggen, moeten worden besproken.’

De onverwacht felle reacties roepen tal van vragen op. Misschien zeggen juist die reacties veel over de Nederlandse identiteit. Rita Verdonk riep het ook al tijdens de lancering van haar Trots op Nederland: van Sinterklaas moeten ze afblijven. Zwarte Piet wordt gezien als ‘één van ons’. Hij is onderdeel van het cultureel erfgoed. Maar waarom hij zwart is en knecht/slaaf, daarover moeten we niet moeilijk doen. Omdat hij door de schoorsteen kruipt, wordt gezegd. Maar, pareren critici, dat geeft slechts zwarte vegen, en hij heeft ook altijd kroeshaar, en vaak dikke lippen. Niet zeuren, het is maar een kinderfeest.

‘De bedoeling van de mars was mede om een stem te geven aan al die verschillende meningen’, aldus Krauss en Bauer. ‘Door het spektakel van afgelopen week hebben we niet de kans gehad om onze artistieke strategie te ontplooien. Het kunstwerk was al kapot voordat het is vertoond. Dat vinden we zorgwekkend. Waarom zijn mensen zo bang voor andere meningen?’

Net als het Van Abbemuseum vinden ze niet dat ze zijn gezwicht voor dreigementen. De dreigementen hebben het kunstwerk kapotgemaakt.

In mei kreeg het gemeentebestuur van Huizen een lading kritiek over zich heen omdat het twee figuratieve naaktschilderijen in het gemeentehuis op een minder zichtbare plek liet hangen na klachten van moslims. De kunstenares vond dat regelrechte censuur. Volgens het Van Abbe zijn beide zaken onvergelijkbaar: ‘In ons geval is het schilderij aan stukken gescheurd.’

Krauss en Bauer voelen zich wel ernstig beknot in hun vrijheid van meningsuiting. Tegenstanders hebben het hun niet toegestaan om op een artistieke en ludieke manier een typisch Nederlands, maar vanuit breder perspectief gezien omstreden fenomeen aan de kaak te stellen. Wat dat zegt over het klimaat in Nederland?

‘Interessante vraag’, antwoorden ze. ‘Daar moeten we maar eens goed over nadenken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.