Feitencheckrubriek vertoont vaker manco's

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

Beeld de Volkskrant

Een opmerkelijke correctie in de krant van woensdag 29 maart. In de rubriek Klopt dit wel?, die een week eerder op de site en afgelopen zaterdag in Sir Edmund verscheen, was een te stellige conclusie getrokken. In deze feitencheckrubriek worden berichten onderzocht die zich 'razendsnel' verspreiden. Aanleiding was een artikel in het AD waarin de Stichting Lezen en Schrijven alarm sloeg over laaggeletterdheid onder scholieren. Was in 2003 11,5 procent van de 15-jarigen laaggeletterd, in 2015 blijkt dat 17,9 procent te zijn. 'Er moet ingegrepen worden', zei de stichtingsdirecteur tegen het AD en op de radio.

De oorspronkelijke conclusie was zonder twijfel: 'De stijging in de laaggeletterdheid die Stichting Lezen en Schrijven ziet, bestaat niet.' In de correctie transformeerde het oordeel in: 'De stijging (...) kan ook een schommeling zijn.' Met andere woorden: misschien is die er wél.

Er zijn vaker manco's in de factcheckrubriek (op deze plek ging het er sinds mei 2014 vier keer over). Ook andere media, zoals NRC, worstelen er soms opzichtig mee. Hoewel de feitencheckrubriek hét journalistieke instrument lijkt om onwaarheden te ontmaskeren, moeten factcheckers voortdurend oppassen dat zij de lezer niet zelf een rad voor ogen draaien. Amerikaanse nieuwsorganisaties - geworteld in een sterke factchecktraditie - hebben niet voor niets methodes en protocollen ontwikkeld waarin wordt gewaarschuwd voor allerlei valkuilen.

Nu kloppen de meeste Klopt dit wel?-afleveringen wel, toch lijkt een richtlijn geen overbodige luxe - al was het maar ter controle. Als zo'n checklist een plek krijgt op de site biedt die de lezer bovendien een toetsingskader, wat de betrouwbaarheid en transparantie ten goede komt. Een eerste aanzet aan de hand van acht tips, deels gedestilleerd uit diverse Amerikaanse publicaties en geïllustreerd met de laaggeletterdheidcasus.

1 Wees precies bij het identificeren van de bewering.

Deze moet een feitelijke basis hebben die verifieerbaar is. De redactie checkt geen meningen ('groen is een mooie kleur'), maar bijvoorbeeld wel politieke standpunten die controleerbare informatie bevatten ('asielzoekers laten nu hun tanden bleken op onze kosten'). In dit geval besloot de factchecker te focussen op de toename van laaggeletterdheid onder 15-jarige scholieren.

2 Blijf sceptisch tot het einde.

Wat is het bewijs? Wat is de originele bron? Welk motief heeft de boodschapper? Wat wordt niet verteld, is sprake van misleiding? Aan de sceptische grondhouding van de journalist heeft het niet gelegen. De stichting had opdracht gegeven voor een literatuurstudie naar lees- en schrijfachterstanden bij jongeren. De daarin genoemde percentages kwamen uit het zogeheten PISA-onderzoek, een internationaal vergelijkende studie in 71 landen. De factchecker sprak met deskundigen, voerde met behulp van de Rijksuniversiteit Groningen zelf een trendanalyse uit en legde bloot waarom de stijging op toeval zou berusten. Tot zover de gezonde argwaan tegenover het statistische onderzoek.

Scepsis over het motief van de stichting bleek uit deze zin: 'Zonder laaggeletterdheid te willen bagatelliseren: de Stichting Lezen en Schrijven heeft natuurlijk wél een belang bij onrust over leesvaardigheid onder scholieren.' Maar werd verder niet onderbouwd (zie 6).

3 Bied context.

Geregeld wordt een bewering alleen letterlijk onderzocht. Maar het gaat om de context: waar komt ze vandaan? Wat wil de boodschapper ermee zeggen? Daar ging het in deze zaak mis.

Het AD en andere media mikten op de groei, maar dat was niet de boodschap die de stichting het belangrijkste vond. Op de site kondigt zij het onderzoek aan met de kop: '1 op de 10 kinderen loopt risico op laaggeletterdheid'. Voorts zoekt het bericht de nuance (het betreft ruim 10 procent van groep 8-leerlingen, 9 tot 19 procent van vmbo-leerlingen, 36 procent van mbo2-leerlingen en 15 procent van mbo3) en richt het zich op preventie. 'Wij wilden een groot maatschappelijk probleem onder de aandacht brengen en aangeven hoe dat het hoofd kan worden geboden', zegt een woordvoerder. De PISA-cijfers dateerden bovendien uit december. 'Maar toen wilde de pers er niets mee doen.'

Hoewel de stichting (net als CITO) de groei 'waarschijnlijk wel significant acht', stond die niet voorop. Daar hoeft een journalist natuurlijk niet in mee te gaan, maar het was eerlijker geweest inzicht te bieden in het doel van de stichting en de medialogica.

4 Neem tijd en ruimte.

Deze gouden regel komt in alle handleidingen terug: zorgvuldigheid is belangrijker dan snelheid. Grondig onderzoek kost tijd. Dat geldt ook voor de analyse en beoordeling. Mitsen en maren vergen ruimte. De journalist had slechts 310 woorden tot zijn beschikking, dat is veel te kort voor zo'n complexe en arbeidsintensieve feitencheck. Ter vergelijking: dit stuk is drie keer zo lang.

5 Pas op voor een tunnelvisie.

De grootste valkuil van allerlei soorten waarheidsvinders. Laat je niet verblinden door één hypothese, blijf alle kanten belichten. Statistisch gezien is de groei misschien niet significant, maar zijn er andere aanknopingspunten die al dan niet op een toename wijzen? Neem de lezer mee in een alinea over aannemelijkheid.

6 Aannames en suggestieve beweringen zijn taboe.

De stelling dat de stichting belang had bij onrust werd niet onderbouwd. Zij had evengoed goede sier kunnen maken met een omgekeerde boodschap (laaggeletterdheid neemt af, we doen goed werk!). Bovendien ondermijnt de bewering de betrouwbaarheid van de stichting (zie 8).

7 Factcheck het eigen oordeel.

Correspondeert het oordeel met de bevindingen in het stuk, wekt deze de goede indruk? De journalist redeneerde in dit geval te veel als een statisticus: de significantie is niet bewezen, dus bestaat er geen groei. Maar er is een verschil tussen beslist concluderen dat iets niet klopt (bestaat niet) en niet beslist concluderen dat iets niet klopt (het kan ook een schommeling zijn). Mogelijk is de lezer zelfs op het verkeerde been gezet: het zal wel meevallen met die laaggeletterdheid onder scholieren. Terwijl het probleem - groei of geen groei - hoe dan ook zorgelijk is. Die weging had idealiter in de conclusie gestaan, zegt de journalist achteraf.

8 Corrigeer ruimhartig.

Dat geldt sowieso voor het journalistieke proces, noteerde ik eind januari op deze plek naar aanleiding van een ander verkeerd oordeel bij een factcheck , maar 'in overtreffende trap voor een feitencheckrubriek'. Want daar impliceert de krant de waarheid in pacht te hebben. Rectificeren ging hier wél goed. Het zinnetje over het 'belang bij onrust' werd op de site verwijderd en voorzien van een kraakhelder naschrift: 'Deze zin is geschrapt omdat hij onnodig suggestief is.'

Reageren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden