Feiten verzinnen

Zijn eerste roman werd verfilmd en geprezen. Nu heeft Toine Heijmans een opvolger, Pristina.

Toen hij voor roman nummer twee in het vliegtuig naar Kosovo stapte, nam hij zich één ding voor. Ik ga voor het boek, niet voor de krant. Hij struinde achterafbuurten af, op zoek naar een huis voor zijn hoofdpersoon. Maar terug in Amsterdam was hij alsnog drie verhalen voor de krant rijker. 'Dat was niet de bedoeling, maar wel typisch', zegt Toine Heijmans, Volkskrant-journalist en romanschrijver. Hij wil maar zeggen: het boek is goed geweest voor de krant. Maar de krant is evengoed vruchtbare grond voor het boek gebleken.


De journalist Toine Heijmans is altijd op zoek naar haakjes om verhalen aan op te hangen. Iets moet belangrijk genoeg zijn om over te schrijven. De feiten moeten kloppen. De schrijver Toine Heijmans levert zich met leesbaar genoegen over aan het vertellen van halve en volledig verzonnen waarheden. Zijn in de Amsterdamse wijk IJburg gelegen zeilboot - zijn lievelingsschrijfplek - is waar hij een cd van een stapel pakt en een personage besluit te vernoemen naar een onbekende jazzsaxofonist met een goeie naam.


Voor de journalist Toine Heijmans is het soms vreemd om ook de schrijver Toine Heijmans te zijn. Als journalist mag je de vlieg op de muur zijn, vanaf de zijkant noteren wat er gebeurt. Een prijswinnend schrijver van een tweede boek waar vanalles van wordt verwacht, hoort vanaf de middenstip felicitaties in ontvangst te nemen.


In zijn stamcafé NAP, waar zijn roman Pristina woensdag werd gepresenteerd, hoort hij de trotse woorden van redacteur Jelte Nieuwenhuis dan ook ietwat ongemakkelijk aan. 'Toine wil het de lezer naar de zin maken', zegt die. 'Iets wat ingaat tegen het aangeboren wantrouwen van de literaire kritiek, die voorschrijft dat de lezer moet werken om tot een waardevolle leeservaring te komen.' Daar heeft hij volgens zijn redacteur lak aan, 'met zijn lekker strakke plot, zinnen die bijna zingen en taal die nooit voor het verhaal gaat staan.'


In 2011 debuteerde de schrijver Toine Heijmans met de roman Op zee, die werd verfilmd en in 2013 werd bekroond met de prestigieuze Prix Médicis étranger, de Franse prijs voor het beste buitenlandse (vertaalde) boek. Op zee gaat over een man die de greep op zijn leven lijkt te verliezen. Met zijn 7-jarige dochter maakt hij een zeiltocht van Denemarken naar Nederland.


Met de journalist Toine Heijmans had dat verhaal niets te maken. In Pristina is dat anders. Hoofdpersoon Albert Drilling is 'repatriëringsambtenaar', werkzaam voor de minister die belast is met het vreemdelingenbeleid. Drilling behandelt de 'moeilijke gevallen', asielzoekers die een bedreiging vormen voor het imago van de minister. Aan Drilling om mediahypes à la Mauro te voorkomen. Hij spoort de vreemdelingen op om hen vervolgens naar het land van herkomst te escorteren. Dat kan hij goed. Tot nu toe verliet honderd procent van zijn gevallen het land zonder dat de minister onder vuur kwam te liggen.


In Pristina is de vreemdeling in kwestie genesteld op een Waddeneiland waarin Vlieland te ontwaren valt. De vloeiend Nederlands sprekende Cira Dosta, die uit Egypte afkomstig zou zijn, is als enige van een grote groep op het eiland achtergebleven. Ze wordt beschermd door de autochtone bevolking, die zich 'hun' eilandvluchteling niet zomaar laat afpakken door een ambtenaar van het vaste land.


Fictie heeft in dit boek veel weg van de realiteit. 'Gewortelden', zoals vernederlandste vreemdelingen in politiek jargon heten, waren de laatste jaren stamgasten van de media. Heijmans noemt ze bij naam. Mauro, maar ook Sahar, wier klas in opstand kwam tegen haar uitzetting naar Afghanistan.


Hetzelfde geldt voor de Arabische Lente. Tijdens het onderzoek naar de geschiedenis van de jonge vrouw die hij moet uitzetten, raakt Drilling verzeild in Caïro, waar het traangas van de revolutie neerdaalt in zijn comfortzone. Daar zal je de journalist Heijmans hebben, die zelf met een gasmasker in de koffer naar Egypte vertrok.


Het thema in Pristina is een onderwerp wat hem als journalist al vijftien jaar bezighoudt. 'Hoe we als mensen omgaan met vreemdelingen en hoe vreemdelingen met ons omgaan, vind ik fascinerend. Hele dorpen roepen boe als er een asielzoekerscentrum komt, en hele dorpen roepen boe als de asielzoekers weg moeten.'


De nieuwsjournalistiek is de laatste tien jaar steeds harder geworden, merkt Heijmans. 'Het gaat meer om woordvoerders, voorlichters, spindoctors. Dat maakt het schrijven soms lastiger. Misschien is het daarom dat ik het zo fijn vind om voor mijn romans uit een ander vaatje te kunnen tappen. De grap van een roman schrijven, is dat je aan mensen, gebeurtenissen en feiten mag knutselen.'


Dat blijft gek voor een journalist, ervoer hij. De enigszins alternatieve burgemeester in Pristina is gebaseerd op oud-burgemeester van Vlieland Yorick Haan, die in NAP het eerste exemplaar van het boek in ontvangst neemt. Heijmans vond het eng om het manuscript naar hem op te sturen. Treden de feiten de fictie wel op een kloppende manier tegemoet, vroeg hij zich af.


Als journalist is hij nu meer dan ooit gefocust op het dubbelchecken van waarheden. 'Misschien vrees ik ergens dat feit en fictie dankzij zo'n roman door elkaar gaan lopen.' Misschien is het daarom dat de schrijver en de journalist Toine Heijmans zijn eigen dankwoord begint met de verantwoording op pagina 347. 'Ik kan het niet genoeg benadrukken: alles en iedereen in dit boek is verzonnen. Het is fictie, al is die niet geboren uit enkel fantasie.'


Rand van de wereld


Eerder deze week kreeg Toine Heijmans de Aad Struijs Persprijs 2014 uitgereikt, voor een reisreportage die afgelopen zomer in de Volkskrant is gepubliceerd. De prijs wordt elk jaar uitgereikt voor de beste Nederlandstalige, toeristisch-journalistieke productie. In 'Het mooiste stukje' beschrijft Heijmans een zeilreis langs de Schotse Hebriden, of in zijn woorden, 'langs de rand van de wereld'. Het is een verhaal dat hij naar eigen zeggen niet op deze manier had kunnen opschrijven als hij niet met zijn roman Pristina bezig was geweest. 'Het heeft nauwelijks nog met journalistiek te maken.' De jury looft zijn 'poëtische en impressionistische vertelstijl, die zijn verhaal een intrigerend en mysterieus karakter geeft'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden