Feilloos oor voor de straatdeun

Bindervoet & Henkes leverden een nieuwe vertaling van James Joyce' Ulysses. Deden zij het beter dan hun voorgangers? Marja Brouwers vergelijkt de versies. In catechismusvorm, à la Joyce zelf.

In zijn nawoord bij Ulixes, de nieuwe vertaling van Ulysses door Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes, vertelt Toon Tellegen dat hij in april 1960 als student aan een kleine universiteit in Virginia Ulysses las in een week en na elk hoofdstuk op de tafel ging dansen van geluk. Dit vernemend zal iedere joyceaan onwillekeurig een peinzende blik op de ramen richten en bij zichzelf denken:


Hoe vaak heeft Toon Tellegen in die aprilweek van 1960 op de tafel gedanst?

Achttien keer, want Ulysses bestaat uit achttien stilistisch en inhoudelijk van elkaar te onderscheiden episoden die typografisch de vorm van hoofdstukken aannemen.


Welke opvatting van Simon Vestdijk wordt met de herinnering aan het op tafel dansen bevestigd?

Het boek van James Joyce is vanwege de onuitputtelijkheid aan motieven op zoveel verschillende manieren te benaderen dat elke beproefde afleiding een volmaakt willekeurige zal zijn.


Vertonen de achttien episoden allemaal eenzelfde orde van moeilijkheid?

Nee. De ruimgeroemde moeilijkheid van het beruchte boek is variabel. Niet zelden is het een schijnmoeilijkheid, zoals die zich manifesteren kan in de stenografie van een vluchtige gedachtengang. Slak. Zout. Als u begrijpt wat. Op andere plaatsen echter probeert de schrijver de lezershersenen in dusdanig bizarre kronkels te wringen, dat die hersenen onherroepelijk afdwalen naar de transformaties van Queneau in de vertaling van Rudy Kousbroek (Stijloefeningen).


Bewijs dat ze afdwalen.

'Universeel wordt de acuïteit van diegeen als bijzonder weinig perceptief beschouwd betreffende derzulke zaken die door met wijsheid begiftigde stervelingen als allerprofijtelijkst ter bestudering worden beschouwd die onkundig is van hetgeen de leerstellig best ingevoerden en zekerlijk om reden van dat verheven sieraad der geest in hen door ons vererenswaardigen zonder uitzondering staande houden wanneer zij bij algemene instemming poneren dat bij gelijkluidende omstandigheden het welvaren van een volk zich door geen extrinsieke luister zo efficiënt laat vaststellen als door de mate van voortgang en vordering van de blijken van bekommernis om de continuerende proliferatie die bij ontstentenis deszelven de oorsprong van kwalen wanneer daarentegen fortuinlijkerwijs aanwezig het onbetwistbare merkteken van de ongecorrumpeerde weldaden van de omnipollente natuur uitmaakt.'


Wát? En insgelijks, waar?

Er staat dat je wel heel erg dom moet zijn om niet te begrijpen hoezeer een goede pre- en perinatale zorg een maatstaf is voor de welvaart van een volk. Episode 14, Ossen van de zon, ofwel de kraamkliniek, eerste volzin.


Kan een dergelijke zin perceptiever worden vertaald zonder acuïteiten en omnipollenties?

Dat kan. Paul Claes en Mon Nys, niet geciteerd, hebben in hun Ulysses-vertaling van 1994 waar mogelijk gekozen voor de Germaanse, niet voor de Romaanse woordvariant, want het Nederlands is een Germaanse taal. Bindervoet en Henkes, hierboven woordelijk geciteerd, kiezen in hun Ulixes waar mogelijk, en zelfs waar niet, voor de Romaanse woordvariant, want in diverse passages, zoals in deze, neemt James Joyce een slecht uit het Latijn vertaald, laat-renaissancistisch traktaat op de hak.


In welke opzichten is de vertaling van Bindervoet en Henkes beter dan die van Claes en Nys?

In honderden terloopsheden. Waar de bijbelse roep voorbijkomt die Lazarus uit het graf wekt (Lazarus, come forth. But he came fifth) vertalen B&H 'Lazarus, geef acht. Maar hij gaf er zeven'. Bij C&N werd dit: 'Sta op, Lazarus. Maar hij bleef liggen want hij was lazerus.' Dat is niet ritmisch genoeg, en auditief doet het niets. Waar de vrouw van Martin Cunningham dronken door het huis huppelt onder het zingen van I'm the geisha of Asia lukt het C&N niet een ongeforceerd rijm voor 'geisha' te vinden, maar B&H lukt het wel. ('En ik win hier in Azië de prijs, ja, de prijs, ja, als geisha.')


In welke opzichten is de vertaling van Claes en Nys beter dan die van Bindervoet en Henkes?

In helderheid en zinsbouw. Zo vertalen zij tegen het slot van episode 4 onverbloemd: 'en terwijl hij zijn water rustig voelde stromen, benijdde hij zonder wrok Mr Beaufoy, die dit had geschreven en er een honorarium van drie pond, dertien shilling en zes pence voor had ontvangen.' Bindervoet en Henkes daarentegen vertalen vrij: 'en terwijl hij zijn water rustig en vrij voelde stromen, benijdde hij vriendschappelijk meneer Beaufoy die het had geschreven en het bedrag van drie pond, dertien shilling en zes pence was doen toegekomen'.


Betreft het hier wellicht opnieuw een satire op een slecht uit het Latijn vertaald traktaat?

Nee. Hier betreft het gewoon de hoofdrolspeler, Leopold Bloom, die op zijn krakkemikkige plee het krantje zit te lezen dat hij nog een goed deel van de dag in opgerolde vorm met zich zal meedragen. Zijn oog valt op het verslag van een schrijfwedstrijd voor amateurs, gewonnen door ene Philip Beaufoy. Joyce schrijft daar: While feeling his water flow quietly, he envied kindly Mr Beaufoy, who had writtenit and received payment of three pounds thirteen and six, zonder foutieve lijdende vorm en zonder Tante Betje.


Blooms overige gedachten en gewaarwordingen op die plee?

Hij hoopt dat zijn ontlasting niet te dik zal zijn. Hij vreest dat er anders weer aambeien van komen. Hij ruikt de opstijgende geur van een verse drol. Hij overweegt de mogelijkheden van een verhaal, geschreven door het echtpaar Mr and Mrs L.M. Bloom over hun gezamenlijk gebruik, des ochtends, van de badkamer in de echtelijke woning.


Mag je van Joycevertalers daarenboven nog eisen dat ze een feilloos oor hebben voor het jengelende taalgebruik in straatdeuntjes?

Je moet het eisen. Van alle straatgeluiden die onophoudelijk door de tekst dwarrelen, vormen die deuntjes niet het geringste bestanddeel. Kijk wat er allemaal gebeuren kan met bad as old Antonio, he left me on my ownio. John Vandenbergh, sinds 1969 pluimdragende pionier van alle Nederlandse Joyce-vertalers: 'Hij is al net zo erg als de ouwe Antonio, nou zit ik hier op mijn dooie eentjio.' Herenclubachtig, ook qua peil van humor. Claes en Nys: 'Hij is al net zo als Antonio. Waar is ie, o mijn Romeo?' Beter, maar zo worden het weer te veel Italianen op een kluitje. Bindervoet en Henkes: 'Net zo slecht als die Antonio liet-ie me stikken doodgewonio.'


Nou en?

Doe mij Hindervoet en Bonio. Hebben tenminste nog onio.


Noem een gehele episode, waarin de vertaling van Claes en Nys, de regelrechten, zich in louter gunstige zin laat vergelijken met de vertaling van Bindervoet en Henkes, de wandelzangers.

Episode 17, de voorlaatste. Ithaca, het huis, ook bekend als het catechismushoofdstuk.


Welke eigenschappen van Claes en Nys, na kruisvermenigvuldiging, hebben daar geleid tot een betere vertaling?

Hun droge precisie. Hun afkeer van nodeloos Latinees. De archetypische thuiskomst van de vervreemde wreker wordt door James Joyce met een uiterste nauwgezetheid ten tonele gevoerd. Alle grenzen van tijd en ruimte worden verkend. Alleen de strenge vorm (vraag en antwoord) kan verhinderen dat deze passage ontaardt. Wie er op eigen houtje een beetje creatief mee gaat feesten, en die neiging hebben B&H af en toe, die krijgt precies wat Joyce verhinderde: een zinloos woordfetisjisme.


Is er nog een conclusie?

Ja. Driemaal hoera voor driemaal Joyce en zijn Bloomsdag. In de zoveel omvangrijkere Engelstalige literatuur hebben ze er maar één.


James Joyce: Ulixes.

Uit het Engels vertaald door Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes.


Athenaeum-Polak & Van Gennep; 920 pagina's; € 39,95.


ISBN 978 90 253 6975 0.


Marja Brouwers debuteerde in 1984 met de roman Havinck. Haar jongste roman is Casino (2004).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden