Feestzalen van een lang vergeten schilderkunst

Carel Joseph Fodor (1801-1860) was een steenrijke negentiende eeuwse Amsterdamse steenkolenhandelaar en een gepassioneerd collectioneur van schilderijen, tekeningen en prenten....

Van onze verslaggever

Willem Ellenbroek

AMSTERDAM

Hij stelde zijn huis open voor belangstellenden en legateerde zijn verzameling aan de stad Amsterdam. Na zijn overlijden werd zijn woning aan de Keizersgracht tot museum verbouwd. Bij de opening in 1863 waren de reacties jubelend, maar aan het eind van de eeuw was de collectie het stadsbestuur tot last geworden. Er kwam geen hond naar kijken, de tijd had zijn verzameling ingehaald.

Een nieuwe schilderkunst had de wereld veroverd. De eeuw van Fodor raakte vergeten. De collectie verdween uit zijn museum, kwam in 1947 in de kelders terecht van het Stedelijk Museum en verhuisde later naar de depots van het Amsterdams Historisch Museum. Geen mens wist er raad mee. In Fodors oude museum kreeg de nieuwe tijd een kans.

Museum Fodor werd een tentoonstellingszaal voor de jongste ontwikkelingen in de hedendaagse kunst in Amsterdam - wat dat betreft was er nog enige connectie met het oude ideaal van de initiatiefnemer. Alleen zijn naam leefde nog in het museum voort, wie hij was en waar hij voor stond was vergeten. Ook aan het museum zelf kwam tenslotte een eind. Het bestaat niet meer, sinds kort is het Vormgevingsinstituut er gevestigd.

Zijn leven en idealen zijn weer opgeroepen in een bijzondere tentoonstelling van het Amsterdams Historisch Museum: Levende Meesters, de schilderijenverzameling van C.J. Fodor. De tentoonstelling, opgezet als een reconstructie van de oorspronkelijke opstelling in het negentiende eeuwse museum, geeft Fodor en zijn kunst weer een plaats in de geschiedenis.

Op één plek in de tentoonstelling is die reconstructie uitgewerkt en is met decorstukken de rustieke intimiteit van de oude museumwoning weer opgeroepen. Vensters gaan verscholen achter draperieën van gele zijdedamasten gordijnen met vallen, koorden en kwasten. De vloeren zijn bedekt met rijke tapijten, muren bekleed met spiegels en in vergulde lijsten gevatte portretten. In hoeken staan de gecapitonneerde krukjes die ooit de bezoekers van Fodors museum een momentje rust boden.

Hier waart even de geest rond van die verstokte verzamelaar en kunstliefhebber. De rest van het overzicht van schilderijen is onderverdeeld in genres. Wat in dit uit de negentiende eeuw teruggeroepen vertrekje hangt, lijkt wat meer met Fodors persoonlijke leven te maken te hebben, in portretten bijvoorbeeld door Charles van Beveren van de ouders van Fodor. Er hangt de rust en harmonie van een eeuw die nog dicht tegen de vorige leunde en aan de nieuwe eerst wennen moest.

In zijn professie was Fodor merkwaardig genoeg wel het symbool van de nieuwe tijd, die Amsterdam met de aanleg van het Noordzeekanaal later weer glorie bracht. Zijn steenkoolleveranties luidden die tijd - het stoomtijdperk met zijn machines, fabrieken en treinen - juist in. Zijn schilderkunst bleef erbij achter, maar dat lag misschien meer aan het tijdstip waarop de verzameling bij zijn overlijden eindigde, dan aan hemzelf.

De vernieuwing die in de schilderkunst ontstond, heeft hij niet meer meegemaakt. Het kan zijn dat hij de voorboden ervan al ontwaarde. In zijn collectie is er, hier en daar, een spoor van te vinden. De tentoonstelling legt het patroon van Fodors schilderijen uit in een verdeling naar onderwerpen: landschappen, zee- en riviergezichten, genre-stukken, verhalende- en historische stukken, realisme en exotisme, dier- en bloemstukken. Ze zijn opgehangen zoals ze toen ook opgehangen moeten zijn, boven en onder en naast elkaar, hele wanden vol - feestzalen van de schilderkunst.

In de catalogus wordt zijn leven geschetst tegen een algemene ontwikkeling van het kunstklimaat in Nederland en Amsterdam in zijn dagen en in die van zijn, even kunstminnende, ouders. De rol die hij speelde in sociëteiten en genootschappen als Felix Meritis, Arti et Amicitiae en de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten wordt beschreven. Voor die academie organiseerde hij de jaarlijkse 'Tentoonstellingen van Levende Meesters'. Andere privéverzamelingen uit die dagen worden vergeleken met de zijne. De collectie wordt opnieuw getypeerd, gewaardeerd en beschreven - vrij van de overrompelende druk waaronder die aan het eind van zijn eeuw kwam te staan. 'Hij koesterde eene blakende liefde voor de ware kunst van onzen tijd', zei een tijdgenoot, die voorspelde dat zijn verzameling 'voor den roem van ons vaderland ten blijvend gedenkteeken zal strekken'.

De tentoonstelling opent - naast een portret van Jan Willem Pieneman van Fodor - met een lange reeks landschappen, zee- en rivierzichten waarin de Hollandse schilderkunst zich sinds de Gouden Eeuw met liefde uitdrukt; met alle tussengenres erbij van strandzichten en Hollandse ijspret waarin dit genre zo rijk is. Sinds de herwaardering van die traditionele schilderkunst van de negentiende eeuw mag hier, met plezier, weer naar gekeken worden.

Een apart vertrek is ingeruimd voor een groot schilderij - Christus Consolator - van Ary Scheffer, waarin de Parijs-Hollandse schilder zich in een bijbelse scène achter de romantische idealen stelt van de ontheemde Polen, de vrijheidsstrijd van de Grieken en de Amerikaanse negerslaven. Het valt, in zijn monumentaliteit, eigenlijk buiten die, verder doorgaans oerdegelijke Hollandse, verzameling.

De reconstructie van Fodors museum wordt voortgezet in afdelingen met kerkinterieurs, kopieën naar oude meesters als Rembrandt, Potter en Steen; in schilderijen met verhalende en historische voorstellingen of taferelen uit het dagelijks leven, met af en toe in de voorstellingen een exotische verrassing uit de Balkan of het Midden Oosten. Daar breekt opeens dat spoor van die naderende, nieuwe tijd door in een schilderij van de Franse oriëntalist Marilhat: In een oosters landschap trekt een karavaan door een rivier.

Er speelt een ander, vrijer licht door het schilderij, dat een tijdgenoot en schilder deed verzuchten: 'Er is een luchtje boven dat landschap, zoo briljant, zoo zonnig, zoo waar, als ik, dunkt mij, nog nooit eene lucht op eene schilderij gezien heb.'

Levende meesters, de schilderijenverzameling van C.J.Fodor. Amsterdams Historisch Museum, tot en met 7 januari. Catalogus ¿ 49,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden