'FEESTNEUS AF EN NAAR BINNEN LATEN KIJKEN'

Acteur en regisseur Ton Lutz is op zijn 86ste nog nauw betrokken bij de jongere generatie toneelspelers. 'Werk vanuit jezelf, want buiten jezelf heb je niets....

'Kijk, dit is Ann als Rachel in Nathan de Wijze. En dit is mijn moeder,getekend door mijn broer Cees die helaas op 20-jarige leeftijd isoverleden. Hier, een kerstkaart van André van den Heuvel, die hij zelfheeft getekend. En dit is werk van Nicolaas Wijnberg, mijn trouwe decor-en kostuumontwerper.'

Een bezoek aan het huis van acteur en regisseur Ton Lutz (86) begint als vanzelfsprekend met een rondgang langs de schilderijen in zijn woning,aan een mooi grachtje in de Amsterdamse binnenstad. Toneelgeschiedenis, datis het, en ook een beetje familiegeschiedenis, want de Ann uit Nathan deWijze is zijn vrouw, actrice Ann Hasekamp.

Lutz Hasekamp staat er op het naambordje. Een toneelechtpaar. Altijd,en nog steeds samen. Ondanks zijn leeftijd geeft Lutz nog twee keer perweek les op de Amsterdamse theaterschool, waar hij voor de eerstejaarsstudenten van de regie-opleiding 'de Grieken' behandelt.

'Ik doe Antigone en Elektra. Het is verbluffend te zien hoe Antigone,dat dwarse kind, die rebelse meid, helemaal over nu gaat - het is hetMidden Oosten-conflict in een notendop. Het is goed als die jongelui deeeuwigheidswaarde van die stukken gaan ontdekken.'

Half twee. Taxi bellen. Van de Leidsegracht naar de Jodenbreestraatwaar de Theaterschool huist. De maestro, de toneelvader (nagenoeg iedereenin dit land die met theater bezig is heeft óf met hem gespeeld óf in zijnregie gestaan óf les van hem gehad) heeft een stok nodig. Met de jaren ishet lopen er niet makkelijker op geworden. 'Ach ja, de ouderdom. Debovenkamer is nog goed, maar er staat wat water in de kelder, zal ik maarzeggen. Maar dat is beter dan andersom. Stel je voor dat ik hier alleen nogmaar voor het raam zit en die eend in de gracht aan zie voor een zeeleeuw.'

'Ik ben er, hoor!', zegt hij tegen de receptioniste in de hal van detheaterschool. Hij heft zijn stok ter onderstreping van zijn welluidendestem die in gebiedende wijs een paar mensen bij de lift bereikt: 'Hou delift even voor ons vast!' In het Engels begint hij een gesprek met eendocent moderne dans, een Amerikaan die het wonderful vindt dat Lutz op zijnleeftijd nog les geeft.

Kaler dan dit kan een klaslokaal niet zijn: houten vloer, lege wanden,een zwart gordijn, tafel met krassen in het tafelblad, stapelstoelen,tl-licht. Sfeer en kleur komen van de studenten: Julie, Walter, Alexa enMilone. Vier twintigers die theaterregisseur willen worden en vanstudieleider Jappe Claes (vooral bekend als acteur bij de Theatercompagnie)zich in hun eerste jaar stevig met de Griekse toneelliteratuur moetenbezighouden. Actrice Elsie de Brauw geeft les in de psychologische kant vande Grieken, Lutz is vooral gevraagd vanwege zijn gevoel voor taal, voortekst, en wat daar aan nuance en inhoud zoal onder ligt.

'Wat verwacht je van me?', had Lutz gevraagd toen Claes hem drie jaargeleden vroeg les te komen geven. 'Dat je ze liefde voor taal bijbrengt',luidde het antwoord.

Claes: 'Onze regie-opleiding moet het midden vinden tussenambachtelijkheid en kunstenaarschap. Natuurlijk willen wij eigenzinnige,artistieke regisseurs opleiden maar zij moeten wel het juiste gereedschapin handen krijgen om hun vak uit te oefenen. Bovendien geloof ik heel sterkin de meester-gezel-structuur. Ton is 86, het is een wereldwonder dat hijhier nog zo energiek rondloopt. Zijn ervaring, zijn kennis en hoe hij denktover de ethiek van het vak - dat alles willen we onze studenten nietonthouden.'

De les begint. Lutz opent zijn koffertje en haalt daaruit een paarlosse velletjes met handgeschreven tekst. 'Jongelui, ik wil vandaagbeginnen met het voorlezen van twee gedichten: Ithaka van Kavafis en eengedichtje van eigen hand, geschreven in 1986 op reis door Griekenland.'Maar er volgen nog meer gedichten, een stuk of zes, zeven. In één daarvanworden Allah en Jezus aangeroepen, vanwege de vele doden die er in hun naamgevallen zijn.

Vervolgens wordt aan tafel een stukje Antigone gelezen. Alexa en Juliespelen de zusjes Antigone en Ismène die een conflict hebben over het aldan niet begraven van hun dode broer. Antigone wil het verbod van koningKreon schenden, Ismène is pragmatischer en schikt zich naar het gezag:hartstocht versus rede, overtuiging versus angst.

De stem van de docent is zacht, bijna breekbaar maar aan tafel wordtaandachtig naar hem geluisterd. Hij vertelt over Antigone, over haareenzame strijd tegen de gevestigde orde. Hij ziet in haar zowel een Ayaanavant la lettre als een Máxima ('het waren bij haar huwelijk destijds indie kerk een paar tranen, maar reken maar dat ze het uit had willenschreeuwen!'). Lutz over de tragiek van Antigone: 'In plaats van dat ze eenvrouwenbeweging opzet, doet ze het alleen, deze super-energiek geladenvrouw. En daarom gaat het van meet af aan fout.'

Tijdens de lezing is zijn arm een dirigentenarm: hij geeft de maat aan,maant tot pauzes, vuurt aan tot versnelling - af en toe rust zijn hand opeen studentenarm, ter wederzijdse ondersteuning. Aldus ontleedt hijminutieus de tekst, en lardeert die met korte statements over de ethiek vanhet vak. 'Luister naar Hamlet in zijn monoloog tegen de toneelspelers: hetdoel van toneelspelen zal altijd zijn ''to hold up a mirror to nature''.Kijk naar jezelf, jij misdadiger, kapitalist, godsdienstfanaat! - dat staater eigenlijk.'

Lutz vertelt de anekdote waarin een collega-acteur ooit tegen hem zei:'Toneelspelen? Dat is een feestneus opzetten en boe roepen'. Zijn repliekwas: 'Nee, feestneus af en naar binnen laten kijken.'

Lutz: 'Volgens mij willen jullie studenten dat ook: naar binnen latenkijken, niet in andermans huid kruipen. Vanuit jezelf werken, want buitenjezelf heb je helemaal niets.'

Na het lezen gaan de studenten de vloer op om scènes te spelen. Danberijdt Lutz zijn stokpaardje: de denkende acteur. Niet spelen op gevoel,maar vanuit het hoofd - 'voelen is vies, een rol spelen is denken enademhalen.'

Julie kijkt tijdens een emotionele claus naar de grond. 'Nee niet doen,je bent toch geen kwartje aan het zoeken. En ook niet óp het publiekspelen, het is geen cabaret. Kijk voor je uit, over het publiek heen. Kijknaar de oneindige verte, daar liggen je gedachten, ver weg.'

De regisseur schroomt niet af en toe, al is het soms in wankelevenwicht, zelf het speelvlak te betreden en een stukje voor te spelen. Hijverdwijnt achter het zwarte gordijn om huilgeluiden te maken, slaat op depiano felle toetsen aan als het onheil nadert, en doet voor hoe eenruziescène gefluisterd kan worden - 'tekst zeggen is dodelijk, het gaatom tekst beleven'. Als Milone Elektra speelt, ondersteunt hij haar metzachte pianoakkoorden. 'Ik begeleid je geest, opdat je rustig wordt', zegthij.

Na een korte pauze speelt hij tenslotte zelf de rol van Kreon en isWalter zijn zoon, die het opneemt voor zijn geliefde Antigone. Het wordteen glasheldere scène, bedachtzaam gepeeld maar ook geëmotioneerd.Walter: 'Als er zo'n vader voor je zit, word je vanzelf bij je kladdengegrepen.'

Uit zijn koffertje haalt hij een vergeeld bundeltje papier met daaropeen toespraak die hij in 1975 op een congres in Athene heeft gehouden overhet wezen van het Griekse drama. Hij leest een paar alinea's voor. Walter:'In dat koffertje zit van alles en nog wat: nieuwjaarskaarten, recensies,gedichten. Maar vooral levenswijsheden en geheimen. Die zitten trouwens ookin zijn hoofd.'

Er blijkt ook nog iets anders in het koffertje te zitten: een zakje metbruine boterhammen, en een paar tomaatjes erbij.

Vijf uur. De les is afgelopen. De studenten krijgen een opdracht meevoor de volgende keer. Als ze vertellen dat ze veel van hem leren, houdthij zogenaamd zijn oren dicht. In de taxi op weg naar huis zegt hij hetvolkomen vanzelfsprekend te vinden dat hij zijn kennis en ervaringoverdraagt op de nieuwe generatie. 'Ze willen graag bij de les blijven, datvalt mij op, ze zijn gretig. En ik ben oud, maar nog lang niet der dagenzat.'

Als de taxi stopt, doet zijn vrouw de voordeur open. Eigenlijk wil hijnog een paar foto's op zijn werkkamer laten zien, maar hij is moe is enzegt beleefd doch resoluut gedag. 'Dank voor de aandacht', zegt hij terafscheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden