Feestdagen kijk je zo

In onze reeks kijkcursussen: kijkplezierverhogende weetjes over televisie tijdens de feestdagen.

De eindejaarsweken vormen een eilandje in de programmering.

Alle doordeweeksheid is verdwenen. Er zijn grote verhalen (veel films), er is ritueel (de klok), contemplatie (de jaaroverzichten), er zijn feesten en er is muziek. Elke omroep heeft zijn eigen kleur. 'Feest, nadenken en lachen', zegt de VARA. 'Samen en feelgood', zegt de TROS. De drie publieke netten hebben elk een eigen eindejaarskarakter. Op Nederland 1 staan de programma's in het teken van samenzijn, en van jong én oud. Nederland 2 heeft een smallere, oudere doelgroep; daar heerst een gewijde sfeer. Nederland 3, jong, appelleert aan saamhorigheid.


'Nederland is vrij, is uit zijn dagelijkse routine, kijkers hebben rust en aandacht', zegt Gerard Timmer, directeur televisieprogrammering van de NPO. 'Daardoor is er ruimte voor eenmalige programma's. En kunnen we bijvoorbeeld de Millennium-reeks elke dag op het zelfde tijdstip doordeweeks uitzenden.' : De VARA: 'Eindejaarstelevisie moet het beste van het beste zijn.'


Onze Majesteit schrijft de kerstboodschap zelf.

'En ze heeft iets schuchters, bijna verlegens als ze hem voorleest', aldus historica en schrijfster van boeken over het Oranjehuis Dorine Hermans. 'Let maar op. Heel anders dan de soeverein zwaaiende koningin op werkbezoek.' Beatrix' grootmoeder, koningin Wilhelmina, hield de eerste koninklijke kersttoespraak in 1914. Juliana maakte er in 1948 de traditie van die we nu nog kennen. En, ach, inhoudelijk... 'Een beetje tegeltjeswijsheden', vindt Hermans. 'Maar het heeft een functie. We vinden het belangrijk en geruststellend als de koningin op Eerste Kerstdag tot ons spreekt. Dat zijn van die rites. Want zeg nou zelf, wat bindt ons nog? De Oranjes en het weer.'


Intussen, aan overkant van de Noordzee...

...heeft de kerstliefde obsessieve trekjes aangenomen. De BBC komt met nieuwe kerstafleveringen van Absolutely fabulous en een nieuwe bewerking van Dickens' Great Expectations. Verder: de Dr Who christmas special, Top Gear christmas special, Have I got a bit more news for you christmas special, The Graham Norton Show christmas special, Strictly come dancing christmas special, Christmas university challenge, Mrs Brown's boys christmas special, Springwatch christmas special... Er is geen programma dat niet verkerst is.


BBC 1 en 2 jagen er in twee dagen ruim dertig kerstspecials doorheen. Overcompensatie? Voor wat? De angst om niet genoeg aan Kerst te doen? In de BBC4-documentaire The roasts of christmas past, over de geschiedenis van kerstmaaltijden op tv, vertelden diverse televisiekoks hoe ze al midden in de zomer hét telefoontje van de BBC vreesden: wat doen we met Kerst? 'En waar haal je dan in juli je spruitjes vandaan?' In The Roasts of christmas past werd ook gememoreerd hoe de kerstkookshows allemaal in het teken stonden van, hoe moet je het noemen, kerstangst.


Kijkers die met bevende handen en harten aan de lippen van topkok Delia Smith hingen om de perfecte kalkoen uit de oven te krijgen. En Delia maar zalven en coachen en aanmoedigen. Uiterst therapeutisch. Misschien is dat het wel, de angst die de Britten in de greep houdt, dat het niet goed genoeg, niet perfect zal zijn.


Geliefd Engels subgenre: turkey special

In The Roasts of christmas past (zie BBC) werd de aanstichtster van de kalkoencomedy nog eens geroemd: Fanny Craddock. De loensende tv-kok die in de jaren zestig in Engeland met Kerstmis kalkoenen te grazen nam. Fanny Craddock (in d'r zijden blouse!) plooide en masseerde het bleke kippenvel eerst uitgebreid, om de vogel daarna met militaire fermheid vol te proppen met grotchampions. Die daad liet zo'n eh... gynaecologische indruk achter, dat het de toekomstige comedymakers in het geheugen moet zijn gebrand. In Men behaving badly gaat een kalkoen in vlammen op, Mr Bean eindigde met een monsterkalkoen op het hoofd en er is die heerlijk treurige kerstspecial van The Royle Family waarin de kalkoen... Eerste Kerstdag, Nederland 3, 00:00 uur.


'Want niemand mag met Kerst alleen zijn.'

Een tikkie dwingend, het motto van All you need. Bovendien: sommigen zouden er een moord voor doen. Maar de formule is onverwoestbaar. Irma's vakantieliefde uit Brindici, Pauolo, was door de redactie van All you need is love bijna niet te vinden. Irma beduusd. Maar het is toch gelukt. Pauolo zendt Irma een videoboodschap. Irma in tranen. En dan zwaait de deur ook nog open: HIJ IS HIER. Die rilling willen veel kijkers op Eerste Kerstdag niet meer missen. Bijna drie miljoen mensen zaten vorig jaar aan de televisie gekluisterd. Nu kan dat voor de negende keer. Op 1 oktober is de redactie begonnen met het selecteren van de 10 duizend binnengekomen verzoeken op kerstjubileumfähigkeit. En wie anders dan Robert ten Brink is uw gastheer.


In een kerstfilm wordt iemand of iets (terug)gevonden.

Een geliefde, familie, een boer zijn big (Babe), een man zijn eigen leven (It's a wonderful life). 'De kerstfilm brengt mensen bij elkaar', zegt Rens Müller , hoofdredacteur van Veronica Magazine. 'Op en voor het scherm.' Al met al geen wonder dat Love Actually, waarin de hoofdrolspelers aan de lopende band elkaar vinden en terugvinden, in zijn blad tot beste kerstfilm werd uitgeroepen. En moet het Kerst zijn in een kerstfilm? In The Sound of Music lopen de kinderen en Maria te jubelzingen in de friszomerse bergen. Matilda: geen vlokje sneeuw. Echte kerstfilm.


De kerstfilm-top-3 volgens 25 duizend lezers van Veronica magazine:

1Love Actually (2003), (zondag 25 december, ZDF)


2 The Polar Express (2004) (zondag 25 december, SBS 6)


3 It's a Wonderful Life (1946) (zaterdag 24 december, ZDF)


Jaaroverzicht: het o ja-gevoel.

Hoogtepunten en dieptepunten van de afgelopen twaalf maanden, dat onderdeel is onlosmakelijk verbonden met het eindejaarsgevoel. En dat al 55 jaar. In 1956 begon de NOS (toen nog NTS) met haar eerste Jaaroverzicht. Een dikke twintig minuten lang: wél de Suezcrisis, niet de Hofmansaffaire - het moest wel betamelijk blijven. Alle jaren zijn bij de NOS online terug te zien. De concentratiespanne van de kijkers (zo'n anderhalf miljoen) wordt inmiddels op een uur geschat, maar nog krijgt eindredacteur Rob Maas daar niet alles in. Alleen de NOS brengt aan het eind van 2011 al zes overzichten (sport, Oranje, politiek, Jeugdjournaal, beroemde doden) met op de 27ste de 'reguliere' van het Journaal. Veel Arabische lente, veel eurocrisis, maar Maas blijft alert. Er kan altijd nog een Havel of Kim Jong-Il komen.


De Oudejaarsavond kent een grote gemene deler: muziek.

Op de Nederlandse televisiezenders zijn op die ene avond vijftien (15!) concerten/muziekshows te zien. Voor en na twaalven. Beyoncé, Marco Borsato, Lady Gaga, de Toppers, het Top2000-concert. Bij muziek kun je praten, is de gedachtegang van de programmeurs. Behang dus. Toch scoorden De TV Draait Door, Goede Tijden, Slechte Tijden, Het journaal, de Oudejaarsconference van Guido Weijers, Ik hou van Holland in 2010 meer dan een miljoen kijkers.


Kan was de eerste.

Wím Kan, excuus. Hij begon in 1956 op de radio de traditie om - zoals Godfried Bomans het formuleerde - eens per jaar mensen in hun hemd te zetten die we eigenlijk respect verschuldigd zijn. Volgens Bomans voorzag dat in een nationale behoefte. En dat kwam uit. Seth Gaaikema had de primeur op televisie in 1969 (waardering 7,7) - Wim Kan, huiverig voor het medium, volgde in 1971. In 1982 was er het koningsdrama. Twijfelaar Kan nam afscheid en wilde het stokje graag overgeven aan Freek de Jonge, letterlijk: zijn opvolger zou het dan, later op het andere net, zogenaamd uit de coulissen kunnen aanpakken. Maar Freek de Jonge voelde daar niets voor. Wim Kans laatste werd een weifelende, waterige voorstelling, precies één Oudejaars te veel. Freeks eerste op televisie, De Openbaring, was weergaloos. Hij stak erin ook nog eens de draak met de oude meester.


In 1989 kwam Youp van 't Hek met even donderend geweld (Buckler, Lada-rijders) het Oudejaar binnen als Freek de Jonge zes jaar daarvoor. De 12-jarige Guido Weijers kende het programma helemaal uit zijn hoofd. Zelf stond Weijers in 2009 (SBS 6) weer tegenover Jan Jaap van der Wal (VARA). Maar dat was al de tijd dat de conferenciers als spreeuwen op en rond de jaarwisseling neerstreken. 'Leuk toch?', zei Youp van 't Hek twee weken geleden bij Pauw & Witteman. 'Laat iedereen het lekker doen. Hoe meer hoe beter. Maar er is natuurlijk maar een échte Oudejaars.'


Zijn zevende, échte Oudejaars De tweede viool luidt bij de VARA het jaar 2011 uit.


Dinner for One / Der 90. Geburtstag

Geen Sylvesterabend zonder. De Duitsers zijn er dol op, deze sketch waarin miss Sophie haar 90ste verjaardag viert en butler James traditiegetrouw de plaats inneemt van haar vier hooggewaardeerde gasten. Want die zijn allang niet meer in leven. 'The same procedure as last year, miss Sophie?' 'The same procedure as last year, James.'


Om de tafel lopend, en bij elke gang vier keer plichtsgetrouw ('Skoll!') een toost uitbrengend op haar gezondheid, krijgt de arme man het steeds moeilijker en wordt het tijgervel-met-kop op de grond een regelrecht obstakel.


De sketch stamt uit de jaren twintig maar de oerversie voor de Duitsers is er eentje uit 1963 van de Norddeutscher Rundfunk, met twee Engelse acteurs, piëteitsvol ondertiteld, dus niet nagesynchroniseerd. Ach, ze kennen hem toch uit hun hoofd: Dinner for One heeft in het Guinness Book of Records gestaan als het meest herhaalde televisieprogramma ooit. Straks op Oudjaar is hij er weer, rond half twaalf op de NDR, vlak voor Der Jahreswechsel. Maar er mag worden gespiekt - YouTube is geduldig.


De klok is een kijkcijferkanon.

Dat wil zeggen: vorig jaar keken er 1,8 miljoen mensen naar. Toen was hij op Nederland 1 en 2 te zien, dit jaar alleen op Nederland 2. Jeroen Kramers, hoofd marketing Video bij de NPO, is Chef Klok. Hij vertelt: 'De klok is een montage van gezichtsbepalende programma's van het afgelopen jaar die eindigt met aftellen, dit jaar voor het eerst door presentatoren.' Met een dcf-ontvanger is de NPO-klok afgestemd op de atoomklok. Hij loopt op de 2.500ste seconde gelijk.


Al 28 jaar reist Joop van Zijl, zoon van een klassiek violiste, naar Oostenrijk om verslag te doen van het Nieuwjaarsconcert.

Hij zag er een oude Von Karajan 'de bok' opgetild worden, netjes door de regie uit beeld gehouden. Hij zag Kleiber, Mehta, Muti, Maazel, dirigenten uit de Champions League, die, 'vergis je niet', het als een grote eer beschouwen om de fleurige walsen van de Strauss-familie met het Wiener Philharmoniker te laten horen. Niets routineklusje: elke dirigent maakt er zijn eigen Strauss van. Er zijn er die ronduit lyrisch zijn over An der schönen blauen Donau en de Radetzky Mars. Franz Welser-Möst, de dirigent van vorig jaar, zei: 'Muziek die zo licht en moeiteloos klinkt, is het allermoeilijkst.'


Het concert, dat in onder meer Oeganda en Zuid-Korea wordt uitgezonden, trekt een miljard kijkers, onder wie een miljoen Nederlanders. Mariss Jansons, de Let die ons Concertgebouworkest leidt, heeft dit jaar de eer. En, vertrouwde Jansons aan Van Zijl toe, hij zat driekwart jaar in de achthonderd muziekstukken van de Strauss-dynastie te neuzen om een goede keus te kunnen maken. Vergezeld van mevrouw Van Zijl gaat Joop al op Tweede Kerstdag naar Wenen en maakt er een weekje van. Hij bezoekt de repetities, twee keer daags, hij gaat naar de persconferenties, maakt eens hier een praatje en daar een praatje. 'Zo heb je wat óver.' En al 28 jaar brengt hij zijn Oudejaarsavond in soberheid door. Want als hij aan het werk is, drinkt Joop geen druppel.


Kerstknallers van toen

Heel goed bekeken (en Heel Hollands) op Eerste- en Tweede Kerstdag in 2010:


Boer zoekt vrouw (3,3 miljoen kijkers), Het Achtuurjournaal (2 miljoen kijkers), Het Spaanse Schaep (2 miljoen kijkers), de film Oorlogswinter (1, 7 miljoen), Bananasplit (1,4 miljoen), André van Duins Nieuwe Revue (1,2 miljoen). Ook in de top-20 van best bekeken kerstprogramma's: De nationale Wetenschapsquiz en de Heb je nog geneukt tour.


Bron: SKO


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.