Feel good sad movie

Zijn films zijn snoeihard en deprimerend tot zoet en opbeurend. De Zweedse regisseur Lukas Moodysson toont de zoektocht naar wat de mens het liefst wil.

Kenmerkende scène in Lukas Moodyssons nieuwste film, We Are The Best!: tiener Bobo komt 's middags laat thuis en vindt het huis donker en verlaten. Haar moeder heeft een briefje achtergelaten: ze is naar haar vriend Lasse; in de vriezer liggen vissticks, die ze lusteloos in de broodrooster opwarmt. Op die momenten voelt de puber, enig kind van haar alleenstaande moeder, zich diep ongelukkig. Als troost belt ze met haar beste vriendin Klara, die wél een broer heeft en wier ouders nog wél bij elkaar zijn. Maar of dat benijdenswaardig is? 'Moet je even luisteren', zegt Klara en ze houdt de hoorn van de telefoon voor de belendende kamer waar haar ouders schreeuwend een onzinnige ruzie uitvechten over het doen van de was.


Met We Are The Best! is de Zweedse regisseur Moodysson weer terug bij af. Net als in zijn debuutfilm Fucking Amal (1998) toont hij de persoonlijke ontwikkeling van worstelende pubers. Toen waren het twee meisjes die zich moesten verzoenen met hun sociale en seksuele identiteit. In We Are The Best! zijn het drie meisjes die zich afzetten tegen hun omgeving, maar in wezen proberen uit te vinden wie ze zijn.


De in 1969 in Malmö geboren Zweed is naar eigen zeggen afkomstig uit 'een normaal IKEA-gezin' en voelde zich daarbuiten zijn hele jeugd een outcast. Die zich eerst manifesteerde als poëet. Op zijn 17de verscheen zijn eerste dichtbundel; schrijver is Moodysson zijn verdere carrière gebleven. Zijn liefde voor film kwam pas gaandeweg, nadat hij zich, niet echt wetend wat hij met zijn leven moest, had aangemeld bij de Zweedse filmacademie. Moodysson, die nog altijd in zijn geboortestad woont, is inmiddels twintig jaar getrouwd en heeft drie kinderen. Zijn vrouw Coco is de maakster van het stripalbum waarop hij zijn nieuwste film baseerde.


Dat hij als zoekende jongeling uiteindelijk goed is terechtgekomen, mag een troost zijn voor zijn filmpersonages - en dus voor de toeschouwer die met hen meeleeft - want ook die weten vaak (nog) niet wat ze met hun leven aan moeten. De meisjes uit Fucking Amal en We Are The Best!, de oostbloktiener Lilya uit het gruwelijke, geëngageerde vrouwenhandeldrama Lilya 4-ever (2002), de kinderen en de volwassenen van de jarenzeventigcommune in het tragikomische Together (2000). Zelfs de jonge volwassenen in zijn voorlaatste film Mammoth (2009), twee rijke yuppen in New York, worstelen nog met die onbestemde onrust over wat het leven te bieden heeft en zou moeten hebben.


De 45-jarige Moodysson zelf worstelde in zijn carrière niet minder. Na zijn goed ontvangen eerste drie films gooide hij het roer radicaal om en maakte Terrorister (2003), een fel geëngageerde documentaire over jongeren die in 2001 protesteerden tegen de mondialisering in het algemeen en de eurotop in Gothenburg in het bijzonder.


Daarna volgde het experimentele, poëtische, confronterende en soms schokkende A Hole In My Heart (2004), over twee mannen en een vrouw die in een bedompt appartement een pornofilm opnemen. Door zijn film te doorsnijden met plastische detailopnamen van cosmetische operaties aan vrouwelijke geslachtsorganen, joeg hij niet alleen bezoekers de bioscoop uit, maar kreeg hij ook het verwijt op een nogal gemakkelijke manier kritiek te leveren op de decadentie van onze consumptiemaatschappij. Erna volgde een nog minder begrepen experiment. Container (2006) was een niet meer te volgen 70 minuten lange zwart-witbeeldenreeks waarin een meisje en een man in vrouwenkleren figureren. Op de geluidsband prevelt de stem van een actrice al even onbegrijpelijke gedachten.


De laatste twee films haalden in bijna geen enkel land de bioscoop. Iets wat de dwarse Zweed naar eigen zeggen niet deerde. Het ging in die tijd juist erg goed met hem, benadrukte hij afgelopen zomer in Venetië op het filmfestival, bij de première van We Are The Best!. 'Bij mij werkt het zo: als ik me goed voel, maak ik iets treurigs. Als ik me slecht voel, maak ik iets moois, vrolijks.' Veel meer wil de filmmaker er niet over kwijt.


Met Mammoth (2009) keerde Moodysson weer radicaal terug naar de mainstreamfilm en werkte hij voor het eerst met internationale sterren. Voor de hoofdrollen tekenden Gael García Bernal (Amores perros, Motorcycle Diaries) en Michelle Williams (Brokeback Mountain, Blue Valentine).


Oppervlakkig gezien sloeg Moodysson met Mammoth een nieuwe weg in. Hij leek een groot verhaal te vertellen over de gevolgen van mondialisering en individualisering. Williams is een drukbezette eerste-hulparts in het ziekenhuis, Bernal een nerd die onbedoeld schatrijk is geworden met gamesites. Aan het begin van de film vliegt hij naar Bangkok om een handtekening te zetten onder een miljoenencontract met investeerders. Zijn vrouw en zijn 9-jarige dochter blijven achter in New York met het Filipijnse kindermeisje. Aan het eind van de film keert hij weer terug. In de tussentijd krijgen we fragmenten te zien waarin weinig opzienbarends gebeurt. Er is geen dramatische spanning, geen ontwikkeling.


Het kwam Moodysson op kritiek te staan bij de verschijning van Mammoth (saai!). Waar die kritiek aan voorbijgaat is dat de film aan de kern raakt van wat Moodysson keer op keer duidelijk wil maken. Hij laat zien hoe de mens niet veel anders doet dan simpel geluk nastreven, een hechte basis om op terug te kunnen vallen, met een paar mensen die je liefhebt en die van jou houden. De man in Mammoth gebruikt de week om na te denken over wat hij verder wil met zijn leven om erachter te komen dat dat zijn veilige thuisbasis is. Daarom is de eerste scène van de film identiek aan de laatste: vader, moeder en dochter verwikkeld in een vrolijk knuffelspel.


Zijn jongere personages hebben het zelf niet in de gaten, maar ook hun onvrede met het leven heeft bijna altijd te maken met het ontbreken van die hechte basis van een gelukkig gezin. Een van de meisjes in Fucking Amal wordt met haar zus opgevoed door een alleenstaande moeder die moet werken op tijden dat haar dochter haar nodig heeft - als ze teleurgesteld van een feestje thuiskomt. De ander lijdt onder verstikkend verzorgende ouders die niet willen zien wat er écht aan de hand is. Als ze eindelijk hulp durft te vragen en tegen haar bezorgde moeder zegt dat ze lesbisch is, geeft die laatste niet thuis.


De moeder in Lilya 4-ever verkiest haar eigen geluk boven dat van haar dochter, laat Lilya alleen achter en doet later zelfs afstand van haar ouderlijk gezag. En Bobo, die in We Are The Best! met haar moeder woont, ziet al in de openingsscène van de film hoe de volwassenen op de 40ste verjaardag van haar moeder alleen maar aandacht voor elkaar hebben. En zelfs in een van de twee buitenbeentjes in zijn oeuvre, het choquerende experiment A Hole in My Heart, loopt een zoon rond die op jonge leeftijd zijn moeder verloor in een auto-ongeluk en om zijn vaders aandacht schreeuwt.


Het blijft onuitgesproken onvrede, maar Moodysson laat het de kijker wel voelen, door op die momenten langer dan nodig voor de voortgang van het verhaal te blijven hangen bij zijn personage dat doelloos en ongelukkig op de bank hangt of in bed ligt. De scène dat Bobo haar beste vriendin Klara belt, is dan ook geen tussendoortje dat het verhaal ophoudt, het ís uiteindelijk het verhaal dat Moodysson wil vertellen.


Moodysson en muziek


In de nieuwste film van Moodyssons We Are The Best!, waarin drie meisjes een punkband vormen, is muziek vanzelfsprekend prominent aanwezig. In eerdere films speelt muziek - ook al is het op de achtergrond - evenzeer een belangrijke rol. Wat daarbij opvalt is Moodyssons schaamteloosheid. Als de twee verliefde meisjes in Fucking Amal elkaar voor het eerst zoenen, klinkt de ballade I Want To Know What Love Is van hardrockgroep Foreigner. Als de mishandelde echtgenote met haar twee kinderen haar man verlaat in Together: S.O.S. van Abba. Als in dezelfde film de echtelieden elkaar weer vinden: Love Hurts (Nazareth). En de schaamtelooste en toch ook mooiste: als hoofdpersoon Lilya in totale wanhoop aan het begin én eind van de film Lilya 4-ever over straat wankelt: Mein Herz brennt van de Duitse metalband Rammstein. (Foto EPA)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.