FC Twente-cartoon is geen leedvermaak

Een golf aan boze reacties uit Twente, maar de redactie pleegt haar cartoonisten volledig vrij te laten.

Het begon met een berichtje van de voetbalclub zelf op Twitter: '@volkskrant de cartoon in jullie krant van vandaag die verwijst naar het dakdrama bij #FCTwente beschouwen wij als respectloos en smakeloos.' Daarna ging het hard met de protesten en scheldtirades op sociale media en in tientallen mailtjes aan de krant. De redactie moest excuses aanbieden, ze moest aangeklaagd en de cartoonist - een 'onmeunige waslap' was een van de vriendelijkste verwensingen - ontslaan.

De bron van deze emotionele uitbarsting was de hier afgebeelde cartoon van Jos Collignon (zaterdag 21 mei). De symboliek is helder: twee FCT-supporters, vader en zoon, zitten tussen de puinhopen van een ingestort stadion waarmee de miserabele toestand van de club wordt verbeeld. Dan is er nog een tweede boodschap, die niet-Twentenaren misschien minder snel doorgrondden. In het tekstballonnetje staat 'alweer...'. Het woord verwijst naar het drama in 2011, toen tijdens de verbouwing van het stadion het dak instortte. Daarbij kwamen twee bouwvakkers om het leven en raakten negen mensen zwaar gewond.

De cartoon - en dus ook de krant - bespot de dood van twee mensen, luidt de beschuldiging. 'In de regio staat deze stadionramp in hetzelfde rijtje als de vuurwerkramp te Enschede', legt een lezer uit. 'Hoe misselijkmakend wil je het hebben, daar waar familie en vrienden nog steeds rouwen', schrijft een ander. The Read Shop in Enschede deed de krant zelfs in de ban. 'Door respectloos gedrag van de Volkskrant wordt deze krant vandaag niet verkocht!', aldus een A4-plakkaat voor een leeg rek. 'Een cartoon over de rug van twee doden gaat te ver', vertelde de winkelier in dagblad Tubantia.

Niet kwetsend bedoeld

De winkel heeft het recht de krant te censureren, maar de redactie pleegt haar cartoonisten volledig vrij te laten. De 'te ver'-vraag is vooraf ook niet gesteld. Heel soms borrelt die wel op. Als de avondchef een cartoon om wat voor reden dan ook twijfelachtig vindt, legt hij die voor aan de hoofdredactie. De huidige hoofdredacteur heeft nog nooit een politieke spotprent gecensureerd. Wel heeft hij een cartoonist gevraagd een tekening te verduidelijken, omdat niemand haar begreep. Ook is een strip van Sigmund enkele weken uitgesteld omdat die betrekking leek te hebben op een moordzaak die net speelde, terwijl dat niet de bedoeling was.

Collignon, die sinds 1980 driemaal per week in de krant staat, is verontwaardigde reacties wel gewend, maar kreeg ze niet eerder op deze schaal. Hij ontving anonieme dreigtelefoontjes en haatmails ('Maar goed dat wij Twentenaren geen jihadisten zijn anders hadden we je vanwege de cartoon letterlijk laten lijden aan de hoogste 'boom' in de Arena!!!!!').

Zelf heeft hij geen seconde gedacht dat de tekening als kwetsend kon worden opgevat. Zo heeft hij het niet bedoeld. De compositie van vader en zoon tussen de brokstukken was er al voordat hij zich het dakdrama uit 2011 herinnerde. Toen hij op internet wilde checken hoe het stadion er precies uitziet, stuitte hij op het ingestorte dak. 'Ik wist het wel, maar had er niet aan gedacht', zegt hij. Nu kreeg de ravage een extra dramatische betekenis - opnieuw wordt FC Twente getroffen door rampspoed - en voegde hij 'alweer' toe. 'Ik wilde de supporters juist een hart onder de riem steken.'

Geen reden voor excuses

Dat de cartoon anders wordt geïnterpreteerd, is vervelend maar geen reden voor excuses, zoals de plaatsvervangend hoofdredacteur aangaf in Tubantia. 'Het is het recht van een cartoonist en een columnist om respectloos en smakeloos te zijn', zei hij. De vrijheid van meningsuiting weegt terecht heel zwaar en omvat het recht om te choqueren, kwetsen of verontrusten. In extreme gevallen kan slechts achteraf door een rechter worden beslist dat de grenzen van die vrijheid zijn overschreden en dat sprake is van bijvoorbeeld het aanzetten tot haat wegens ras, geslacht of religie.

In het geval van de FC Twente-cartoon gaat het niet om haatzaaien (hoewel sommigen er een oost-west-strijd in meenden te ontwaren). Het gaat hier niet om een spotprent van de profeet Mohammed, waarbij de vrijheid van meningsuiting op het scherp van snede wordt beproefd. Het gaat ook niet over keiharde satire met kwetsbare hoofdrolspelers, zoals bijvoorbeeld het aangespoelde jongetje Alan Kurdi begin dit jaar in Charlie Hebdo. Op een tekening wordt de vraag gesteld wat er van het jongetje terecht zou zijn gekomen als hij was blijven leven en wordt hij afgebeeld als een jongeman die vrouwen aanrandt in Duitsland. Het 'je suis Charlie'-sentiment was bij velen ineens ver te zoeken.

De FC Twente-cartoon refereert aan een drama in het verleden, maar toont geen slachtoffers uit 2011. Begrijpelijk dat nabestaanden en betrokkenen de herinnering niettemin pijnlijk vinden. Leedvermaak is evenwel niet aan de orde - niet van de cartoonist en niet van de redactie, integendeel. In het hoofdredactionele commentaar van 20 mei werd de straf van de KNVB juist als onrechtvaardig gekwalificeerd: '(...) er is geen enkele reden de rekening neer te leggen bij de supporters en de inwoners van Enschede.'

Beeld afp

De commotie leert verder dat het wij-zij-denken niet alleen langs etnische en religieuze lijnen raast, maar ook langs regionale grenzen. De veronderstelde botsing tussen 'tukkers' en 'westerlingen' (in dit geval de Volkskrant) deed het vuurtje verder oplaaien. Des te meer reden voor de krant om overal in het land aanwezig te zijn, zodat ze weet wat er regionaal leeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden