Fatsoen begrenst vrije meningsuiting

'Vrijheid van grenzen' is het thema van het jaarlijkse symposium van de Veerstichting, donderdag en vrijdag in de Leidse Pieterskerk....

Aan de vrijheid van meningsuiting kan men twee grenzen stellen. De ene wordt aangegeven door het recht. De andere wordt gemarkeerd door moraal en fatsoen. Een land waar de vrijheid van meningsuiting in juridische zin is, zou hoge fatsoensmaatstaven moeten hebben over wat je wel en niet openbaar kunt maken.

In Nederland bestaan nauwelijks meer juridische belemmeringen voor het Vrije Woord. Dat is in zekere zin mooi, want vrijheid van meningsuiting en een levendig publiek debat zijn onontbeerlijk voor een goed functionerende democratie. Wat dat betreft zouden de ideevan John Stuart Mill zoals uiteengezet in On Liberty (1859) nog steeds onze idealen kunnen zijn. Eigenlijk zou maar grens moeten gelden: de 'clear and present danger'-test die in navolging van Mill door Oliver Wendell Holmes (1841-1935), rechter in het Amerikaanse Hooggerechtshof, tot ontwikkeling is gebracht. Juridisch bestaat d een grens voor de meningsuiting, als iemand door een meningsuiting een duidelijk en onmiddellijk gevaar loopt te worden gemolesteerd of (nog erger) geliquideerd.

Helaas is deze test weer actueel geworden. Het is volkomen terecht dat de Haagse rappers zijn vervolgd omdat zij opriepen tot liquidatie van een Nederlandse politica. Maar eigenlijk zouden op basis van dit criterium ook columnisten die anderen met Hitler of Eichmann vergelijken geen bescherming moeten genieten van de vrijheid van meningsuiting. Immers, wat doe je met Hitler? Niemand heeft in dit geval toch bezwaren tegen een tirannenmoord? Na Volkert van der G. is dat geen studeerkamervoorbeeld. Het is grof en ongehoord dat Jan Blokker in een interview in Het Parool (22 juni) zegt: 'Ik heb me in elke column afgezet tegen Fortuyn, en zijn macabere LPF. Intuief: dit is gevaarlijk. Het ergerde me dat ik, ook van de Volkskrant, Fortuyn niet mocht vergelijken met Mussert en de nazi's.'

Maar wat is hier nu gevaarlijk? Wat ergerlijk? Wat macaber? Blokker zegt te koersen op zijn intue. Zou Blokker zich ooit hebben bezonnen op het mogelijke effect van zijn geliefde vergelijkingen met de nazi's? Interesseert het hem aupt dat een Nederlandse politicus is vermoord vanwege zijn politieke opvattingen? Ik vrees van niet, want in dit interview doet Blokker iets soortgelijks met Ephimenco. Dat is grof en jammer, maar het is wel geruststellend dat tenminste de Volkskrant nog het fatsoen en de common sense had dat Fortuyn niet met Mussert of de nazi's vergeleken mocht worden. Kennelijk bevindt nog niet geheel Nederland zich op het niveau van sommige van onze columnisten.

Het voorbeeld van Blokker brengt ons vanzelf op de smakeloosheid. Een tweede begrenzing aan de vrijheid van meningsuiting wordt getrokken door moraal en fatsoen. Een geheel andere grens dan de juridische. Sommigen ontkennen dat deze moet worden aangebracht. Dat lijkt mij een misvatting. Hoe moeilijk ook te bepalen, sommige dingen zeg je niet. Je zegt niet tegen de gastvrouw 'wat heeft u een af-schu-we-lijke jurk aan'. Een tuttig voorbeeld, maar dit is ook een heel tuttig stukje.

De laatste tijd wordt veel gesproken over de vrijheid van participanten aan het publieke debat, met name columnisten. Bestaan ook voor hen bepaalde fatsoensgrenzen? En wat zou je moeten doen wanneer die worden overschreden? Moet een hoofdredacteur ingrijpen? Moeten sommige columns worden geplaatst in een bepaald hoekje in de krant? Wat moet een hoofdredacteur doen als een verbale hooligan als Komrij het heeft over premier Balkenende die naar een seksboerderij moet worden gesleept en daar moet 'pompen, rukken en jeweetwellen, met pauzes ertussen om te snuiven en te kotsen' (NRC Handelsblad, 22 januari)? Ik weet wel: deze uiting wordt terecht juridisch beschermd. Niemand zal immers op het idee komen de minister-president te molesteren of liquideren op basis van een column van Komrij ('clear and present danger-test'). Maar smakeloos is het wel.

Er wordt wel gezegd dat speciaal columnisten een grote mate van vrijheid moet worden gegund. Dat lijkt mij niet ongevaarlijk. De columnist wordt dan een soort clown. Nu is dat wellicht met columnisten als Grijs, Komrij, Van 't Hek en Blokker al lang het geval, maar het zou toch jammer zijn wanneer het gehele genre door hun specifieke vormgeving zou worden bepaald.

Het zou de kwaliteit van het publieke debat enorm ten goede komen, wanneer in Nederland een intellectueel uitdagender columnistiek tot ontwikkeling zou komen. Waarom hebben wij geen columnisten als Thomas Friedmann? Is het omdat we zo cynisch zijn dat we het publieke debat helemaal niet serieus nemen? Of denken wij misschien dat alles wat juridisch moet worden beschermd tevens de lat van beschaving aangeeft die we hoog moeten houden? (Alles wat niet juridisch verboden is, is moreel toegestaan; een ernstige misvatting).

Er wordt wel eens gezegd (Bas Heijne herhaalt het in NRC Handelsblad column na column) dat sinds Fortuyn het hek van de dam is. Maar dat in onjuist. De genoemde columnisten waren nu niet bepaald adepten van Fortuyn. De bijdragen van Fortuyn aan het publieke debat waren bovendien van een hoog niveau vergeleken met onze rioolcolumnistiek. Hij agendeerde serieuze punten, zoals de scheiding van kerk en staat, of de islam zich aan de moderniteit kan aanpassen, de verhouding tussen het non-discriminatiebeginsel en vrijheid van meningsuiting. Deze thematiek contrasteert sterk met die van de Nederlandse columnisten. Een vraag als 'waarvoor stond Fortuyn?' valt te beantwoorden, zelfs voor geharnaste antifortuynisten. Maar probeer het nu met: 'Waarvoor staat Komrij?' Of: 'Waarvoor staat Blokker?'. Ik vrees voor 'niets'. Wie dat ideologisch wil optuigen, kan zeggen: voor nihilisme.

Nu krijgt natuurlijk elk land de columnisten die het verdient. Maar het is ook goed voor een land om zichzelf een niveau van aspiratie voor te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden