Fatale driehoeksverhoudingen

Arthur, koning van een legendarisch rijk, is het middelpunt geweest van tientallen middeleeuwse verhalen. Hij was de koning der koningen, die in een wereld van vechtjassen de vrede wist te handhaven en de beroemdste ridders om zich heen verzamelde....

Maar in het harmonieuze hof van Arthur kroop een worm die het rijk van binnenuit aanvrat. Arthurs ridder Lancelot, de beste ridder van de wereld, had jarenlang een liefdesverhouding met Arthurs vrouw Guinevere, de mooiste vrouw van haar tijd. Hoeveel aanwijzingen Arthur ook kreeg, hij weigerde de geruchten te geloven die hij hoorde, totdat hij het onontkoombare onder ogen moest zien en de aanklagers gelegenheid moest geven Lancelot en de koningin op heterdaad te betrappen.

In De dood van koning Arthur, de Nederlandse vertaling van Le Mort le Roi Artu, wordt de keten van gebeurtenissen afgewikkeld die leiden tot de ineenstorting van het rijk van koning Arthur. Na de ontdekking van het overspel van Lancelot en Guinevere wordt de koningin ter dood veroordeeld. Bij de bevrijding van de koningin doodt Lancelot de broer van Walewein, waarmee hij zich Waleweins verbeten haat op de hals haalt en de koning dwingt tegen hem op te treden. Tijdens de oorlog van Arthur tegen Lancelot wordt de koningin belaagd door Arthurs zoon en tijdelijk plaatsvervanger, Mordred. Guinevere vlucht naar een klooster. Arthur doodt Mordred in een grote slag bij Salisbury en raakt zelf dodelijk gewond. Lancelot sterft enkele jaren later als kluizenaar.

De dood van koning Arthur is een dramatische beschrijving van de ondergang van koning Arthur en het einde van de grote liefde tussen Lancelot en Guinevere. Het is het sluitstuk van een reusachtige Franstalige cyclus van Arthur-verhalen die in de 13de eeuw werd geschreven en die bekend is als de Proza-Vulgaat. Een halve eeuw eerder schreef Chren de Troyes vijf Arthur-romans die beschouwd worden als de eerste romans, fictionele verhalen in de volkstaal. Een van die romans, Lancelot of De ridder van de kar, is gewijd aan de overspelige liefde tussen Lancelot en Guinevere. Sander Berg, van wie in 2001 de vertaling van Chrens Lancelot verscheen, vertaalde nu De dood van koning Arthur.

Hoewel het eigenaardig lijkt te beginnen met de laatste roman uit de proza-cyclus, is deze keuze begrijpelijk: De dood van koning Arthur was al in de Middeleeuwen zeer geliefd en is ook nu nog goed te lezen, zelfs als de vertaler af en toe te dicht bij zijn Franse tekst blijft en we het moeten doen met een summiere uitleiding. Het verhaal bevat scs die zo tot de verbeelding spreken, dat ze deel zijn gaan uitmaken van het collectieve geheugen. Wie kent niet de hand die uit het meer omhoog komt en het gevest van Arthurs zwaard grijpt, of de boot waarin de stervende Arthur door vrouwen naar het eiland Avalon wordt gevoerd? Voor W.F. Hermans was Arthurs dood het lievelingsverhaal uit zijn jeugd, en hij verwerkte Arthurs einde in het slot van zijn De god Denkbaar, Denkbaar de god. . .

Een van de romans van Chren de Troyes, Clig werd onlangs vertaald door Rentuip, die in 1979 de reeks Nederlandse Arthur-vertalingen opende met Chrens Perceval. Met zijn vertaling van Cligzijn nu alle romans van Chren in een Nederlandse vertaling beschikbaar.

Chren is een geleerd en gewiekst auteur, die speelt met fictie en zijn publiek laat weten dat hij de touwtjes van het verhaal stevig in handen heeft. Door zijn verwijzingen en toespelingen is het moeilijk het verhaal op waarde te schatten. Gelukkig heeft Rentuip de korte tekst passend vertaald en voorzien van goede toelichtingen.

De kern van het verhaal is net als in De dood van koning Arthur de liefde, en ook in Cligis er sprake van een driehoekhoeksverhouding. Maar anders dan in De dood van koning Arthur houdt de dame in Clig Fenice, zich verre van onwettige liefde. In haar gedwongen huwelijk met de oom van haar geliefde weet zij door een toverdrank de echtgenoot nacht na nacht te laten dromen dat hij zijn vrouw in zijn armen heeft, terwijl hij niets vasthoudt. Zij weigert zich te laten schaken om zich met Cligaan een overspelige liefde over te geven. Door ingenieuze listen weten de geliefden te ontsnappen, en ten slotte maakt Cligzijn minnares tot zijn echtgenote. Het programma wordt aan het einde van het verhaal ontvouwd: hoewel Fenice Clig vrouw wordt, verliest zij niet het voorrecht dat Clighaar als zijn vriendin bemint. Voor Chren was de ware liefde blijkbaar de liefde binnen wettige kaders.

De liefde is voor de schrijvers van Arthur-verhalen uit de 12de en 13de eeuw een fascinerend onderwerp geweest. In Cligstaan lange monologen over het ontstaan en de ontwikkeling van de liefde. Op de achtergrond speelt het verhaal mee over hoverspelige liefdespaar van de Middeleeuwen, Tristan en Isolde, voor wie na hun vlucht van het hof geen andere ontsnapping overbleef dan de dood.

De dood van koning Arthur wordt beheerst door het fatale overspel van Lancelot en de koningin. De tragiek van het verhaal ligt in het gegeven dat de drie verbonden zijn door onderlinge genegenheid. Lancelot koestert diepe vriendschap voor de koning, Guinevere voelt liefde voor haar echtgenoot, en de koning is zeer gesteld op zijn beste ridder en houdt van zijn vrouw. Anders dan in latere kuise tijden werd verondersteld, was hoofse liefde niet platonisch - was hij dat geweest, dan hadden Cligen Fenice niet naar toverdranken hoeven te grijpen en had Arthur geen oorlog tegen Lancelot hoeven te voeren. Hoe middeleeuwse auteurs probeerden de spanningen tussen wettige en overspelige liefde en de eisen van de samenleving in verhalen vorm te geven, is het ware onderwerp van de Arthur-romans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden