Fase Groen

De weerslag van 11 september bleef in Nederland vooralsnog beperkt tot vandalisme tegen moskees, een onopgehelderd dreigement dat tunnels zouden worden opgeblazen, en honderden brieven van 'poedermalloten'....

door Frits van Veen

Twee maanden na de aanslagen van 11 september, blijft het gissen naar de staat van waakzaamheid in Nederland. Daarover worden van officiële zijde geen mededelingen gedaan. Ook niet sinds het kabinet vrijdag aankondigde dat de Nederlandse krijgsmacht zich opmaakt voor een ondersteunende militaire rol in het conflict rond Afghanistan. Voor de politie geldt nog steeds de laagste alarmfase, die van 'gespannen onzekerheid', welke na 11 september van kracht werd.

In het crisiscentrum van de Nederlandse overheid, het Nationaal Coördinatiecentrum (NCC), veroorzaakte de vliegtuigcrash van gisteren in de Verenigde Staten pas weer enige opwinding. Wekenlang viel er weinig te beleven in het 'operationele' gedeelte van het NCC op de veertiende etage van het ministerie van Binnenlandse Zaken in Den Haag.

Maandagmiddag waren alle ogen opnieuw even gericht op de muur tegenover de twaalf met computers volgestouwde bureaus. In de muur zijn vijf beeldschermen ingebouwd die staan afgesteld op het ANP-nieuws, CNN, Nederland 3, NOS-teletekst en RTL-teletekst.

Het Nationaal Coördinatiecentrum (NCC) is de ambtelijke draaischijf van de overheid in crisissituaties. Bij de millenniumwisseling en het EK-voetbal was het paraat. Het permanent bemande NCC regelt ook minder tot de verbeelding sprekende zaken als de bewaking van hoog buitenlands bezoek en van ambassades, en politieversterking bij risicowedstrijden in het betaald voetbal.

Op 11 september organiseerde het coördinatiecentrum onmiddellijk extra bewaking voor de Amerikaanse ambassade, Schiphol en andere voor de hand liggende doelwitten. Minister De Grave van Defensie gaf opdracht tot extra beveiliging van Amerikaanse militaire doelwitten in Nederland en het NAVO-hoofdkwartier in Brunssum. Na het begin van de aanvallen op Afghanistan werden de veiligheidsmaatregelen opgevoerd.

De weerslag van de aanslagen in New York bleef in Nederland vooralsnog beperkt tot vandalisme tegen moskees, een nog onopgehelderde bommelding die leidde tot militair machtsvertoon bij tunnels in de Randstad, en honderden brieven en pakketjes van 'poedermalloten', zoals minister De Vries van Binnenlandse Zaken ze noemt.

Maar was en is Nederland op groter onheil voorbereid, vooral nu het zelf een kleine armada naar de regio stuurt? 'De veiligheidsdiensten hebben geen enkele aanwijzing, dat hier iets staat te gebeuren', verzekerde het ministerie van Binnenlandse Zaken maandag opnieuw.

Het kabinet ervoer de aanslagen in de Verenigde Staten destijds als een 'gigantische gebeurtenis' in het buitenland, zij het met 'binnenlandse aspecten'. Uit veiligheidsoverwegingen werd het Binnenhof tijdelijk afgesloten. In het begin van de avond, drie uur na de aanslagen, kwam de ministerraad in spoedzitting bijeen.

Er is op 11 september volgens Defensie geen sprake van geweest vliegtuigen de lucht in te sturen. Er was 'geen enkele aanleiding' te denken dat in Nederland hetzelfde had kunnen gebeuren.

Nederland heeft continu twee bewapende F-16's startklaar staan om indringers uit het luchtruim te verwijderen. Zij opereren afwisselend vanaf de vliegbases Twenthe, Volkel en Leeuwarden. Dat het er maar twee zijn, is volgens de luchtmacht niet zo gek, want de veel grotere VS hebben ook maar vier of zes vliegtuigen voor dat doel.

De paraatheid van de twee F16's is na de aanslagen 'ingrijpend aangepast', zegt de luchtmacht. Ook aan de toestellen zelf zijn wijzigingen aangebracht. Details worden echter niet gegeven. In theorie mogen de F-16's een toestel met vijandige bedoelingen neerschieten, maar dat is nog nooit gebeurd. Of er genoeg tijd zou zijn om zelfmoordcommando's te onderscheppen is de vraag, gezien de kleine afstanden in Nederland.

Het besef dat ook Nederland weleens meer bij de crisis betrokken zou kunnen raken dan het lief is, drong pas de dagen erna door. Nederland kon er niet onderuit zich ondubbelzinnig aan te sluiten bij de Amerikaanse coalitie tegen het terrorisme. Kok, die de Amerikanen aanvankelijk tot kalmte had opgeroepen, verhardde zijn taal en zei dat nu ook Nederland in oorlog was.

Een week na de aanslagen werd een ministeriële stuurgroep gevormd, een soort oorlogskabinet, onder leiding van premier Kok, die aanvankelijk drie keer per week bijeenkwam en nu nog één keer. Een werkgroep van hoge ambtenaren kreeg opdracht een lijst samen te stellen van objecten (zoals elektriciteitscentrales en chemische complexen) die doelwit van terroristen zouden kunnen worden.

Welke objecten dat zijn, en in hoeverre de bewaking is opgevoerd, blijft tot op de dag van vandaag geheim. Dat landen als de Verenigde Staten en Groot-Brittannië veel opener met het veiligheidsvraagstuk omgaan, deert de bewindslieden niet. 'Het zijn maatregelen om terroristen de pas af te snijden, die hang je niet aan de grote klok', luidt het adagium van de ministers Korthals van Justitie en De Vries van Binnenlandse Zaken, die samen over de veiligheid waken.

Veiligheid is in Nederland bovendien in eerste instantie de veranwoordelijkheid van de korpsbeheerders (burgemeesters) van de 25 politieregio's, benadrukt het departement van De Vries. Die kunnen via het NCC om politieversterking uit andere regio's vragen en zonodig om bijstand van de krijgsmacht.

Zo ging het eind september ook met de inzet van de Bijzondere Bijstandseenheid (BBE) van de mariniers na het nog steeds onopgehelderde bomalarm, waarbij diverse tunnels in de Randstad werden afgesloten. Het ANP-hoofdkantoor in Rijswijk, waar de anonieme brief binnenkwam, bracht deze naar de plaatselijke politie (regio Haaglanden).

De politie Haaglanden schakelde het NCC in, waar ambtenaren van de meest betrokken departementen en uiteindelijk de Grote Evaluatie Driehoek (de ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie en Buitenlandse Zaken) zich erover bogen. Amsterdam en Rotterdam, in welke regio's de tunnels liggen, werden gewaarschuwd dat de dreiging serieus was. De twee steden vroegen om inzet van de BBE, waarin werd toegestemd door Korthals, die de operationele leiding heeft bij terreuracties.

Er wordt door de bewindslieden nog steeds met trots op teruggekeken. De bommelding was wellicht vals, maar terroristen weten waar ze aan toe zijn. Er volgde ook nauwelijks kritiek op het machtsvertoon. Al moet zoiets niet te vaak gebeuren, beseft men.

De bezetting van het NCC werd de afgelopen weken opgevoerd van 20 tot 35 man, maar dat is mede vanwege de aanstaande euro-omwisselingsoperatie. Twee ambtenaren zijn ook 's nachts aanwezig.

Maar wat krijgt het NCC wel en niet te horen? Informatie uit de 25 politieregio's belandt vaak hapsnap op de ambtelijke burelen. Na 11 september besloot de Raad van Hoofdcommissarissen daarin verandering te brengen. Alle meldingen over terrorisme en mogelijke onrust onder etnische minderheden worden nu op nationaal niveau geanalyseerd en aan het NCC doorgegeven.

De politie hanteert daarbij een alarmfase-indeling, die nog steeds op de laagste stand staat. Deze groene fase geldt zo lang sprake is van 'gespannen onzekerheid'. De tweede, gele, fase gaat in bij ernstige gebeurtenissen in het buitenland. Maar ook na het begin van de Amerikaanse aanvallen op Afghanistan en nadat Nederland vrijdag zijn militaire bijdrage aankondigde, bleef het sein op groen staan. Fase rood, de hoogste, treedt in bij terreuraanslagen in Nederland.

Intussen blijft onduidelijk hoe het werkelijk is gesteld met de waakzaamheid in Nederland. Zo bezwoeren de verantwoordelijke bewindslieden dat Schiphol voldoende beveiligd was. De Amerikanen vonden dat kennelijk niet. Zij vroegen half oktober om extra personeel voor gate-controles. Omdat de marechaussee onderbezet is, werden daarvoor dertig soldaten vrijgemaakt.

Er is in elk geval geen luchtafweergeschut gestationeerd bij de kerncentrales van Borssele en Petten, gaf Binnenlandse Zaken begin deze maand toe na berichten dat Frankrijk daartoe is overgegaan.

Intussen actualiseerden ministeries hun rampenplannen en werkte de ministeriële stuurgroep aan andere maatregelen om Nederland op calamiteiten voor te bereiden. Slechts twee besluiten lekten tussentijds uit. Minister Borst van Volksgezondheid had opdracht gegeven voor iedere Nederlander een pokkenvaccin te produceren. Ook bleek zij 150 duizend strips met jodiumpillen te hebben ingeslagen om aan omwonenden van kerncentrales uit te delen als daar iets mis zou gaan.

De stuurgroep presenteerde op 5 oktober een actieplan van 43 punten, dat vooral voorziet in meer mankracht voor allerlei diensten, zoals de Binnenlandse Veiligheidsdienst, de financiële recherche, de marechausee op Schiphol en de BBE. De Keuringsdienst van Waren waarschuwde het bedrijfsleven voor het gevaar van bioterrorisme gericht op voedsel, want ook bedrijven zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor veiligheidsmaatregelen.

Het NCC heeft het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming niet uit de kast hoeven te halen. Daarin staan scenario's voor de oprichting van ministeriële en ambtelijke beleidsteams bij binnenlandse crises. Dit was net even een ander soort crisis, besloot Kok, die zijn eigen stuurgroep formeerde.

Voor het kabinet is er in geval van rampen de 'Regeringsnoodzetel' in de kelder van het ministerie van Binnenlandse Zaken. De bomvrije bunker onder het departement van Defensie, van waaruit minister Voorhoeve tijdens de Srebrenica-crisis opereerde, is door de arbodienst afgekeurd wegens de slechte ventilatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden