Farum, een Deens paradijs op aarde

De Deense verzorgingsstaat, toch al niet de slechtste, heeft er een novum bij: bejaarden overwinteren op kosten van de gemeenschap....

Doodgewone Deense doorsnee. Met die omschrijving laat het dorp Farum zich misschien nog wel het beste vatten. Farum, een gehucht met 18 duizend inwoners even ten noordwesten van Kopenhagen. Farum, dat autoverhuurder Avis zo gek kreeg in zijn folders naar het dorp te verwijzen met de kreet 'Iemand die Tivoli (pretpark in het centrum van Kopenhagen, red.) kan vinden, weet ook waar Farum ligt'.

Het moet er goed toeven zijn. Voor bijna iedereen lijkt een huis met tuin weggelegd, er is weinig hoogbouw. De omgeving is al even fraai: bossen, heuvels en Farum Sø, het meer voor watersport. Er is een theater, bioscoop, zwembad, voetbalstadion, een beeldentuin. Op 18 duizend inwoners zijn er bijna tachtig verenigingen en clubs, want 'noem een sport en Farum heeft het'.

Maar ondanks alle Deense doorsnee wordt met afgunst naar Farum gekeken. Dankzij een behoorlijke mate van gemeentelijke autonomie is de lokale belasting een van de laagste van het land. Tegelijkertijd is Farum een van de gemeenten waar de kinderen de meeste lesuren krijgen. Elk eerste kind van een gezin krijgt van de gemeente een computer. De liberale burgemeester Peter Brixtofte overviel met die belofte zelfs de gemeenteraad, maar regelde het uiteindelijk wel. Farum levert binnen zeven dagen een plaats op een crèche naar keuze. Dat geldt ook voor het verzorgingstehuis moeten: er is plaats, ook in het modernste tehuis van Denemarken dat geen verzorgingstehuis genoemd mag worden. Bejaarden wonen er als het ware in familieverband, met z'n achten in een appartementengebouw met dag en nacht twee verzorgers. Zelfs uit Japan komen ze kijken.

Dankzij de 48-uurs garantie op een baan, is er geen werkloosheid. In samenwerking met het plaatselijke bedrijfsleven wordt een baan gevonden. Voor de sociaal zwakkeren subsidieert de gemeente een werkplek. Weigeren scheelt in de uitkering. En dus komt een groepje Turkse vrouwen dagelijks bij elkaar om te naaien. In aanwezigheid van een tolk die ze dwingt Deens te spreken.

En dan is er de laatste Farummer noviteit: op kosten van de gemeentekas kunnen alle 1736 gepensioneerde inwoners – in Denemarken 67-plus – twee weken overwinteren op Gran Canaria. Het is een experiment voor drie jaar. Vorig jaar reisden 1100 Farummers af. Deze winter worden 1344 aanvragen gehonoreerd. De kosten: 1480 gulden per persoon.

'Een goede investering', noemde burgemeester Brixtofte het plan bij de introductie. 'Een vakantie geeft een langer en beter leven en daarmee besparen we op de kosten voor de gezondheidszorg.'

De verzorgingsstaat voorbij? Integendeel. Søren Hjorth, manager internationale betrekkingen, ruimt met graagte de misvatting uit de weg dat het hier alleen maar om een vakantie zou gaan. Op Gran Canaria worden winterdepressies bestreden. Een kwaal waaraan 12 tot 15 procent van de Denen lijdt en waarvoor juist ouderen extra vatbaar zijn. Of het in Farum erger is dan elders in Denemarken? Niemand die dat zegt.

In Tante Maren, café annex eethuis in Farum, ligt het raadsvoorstel op tafel. Ketty Traeholt, een van de elf liberale raadsleden die daarmee een meerderheid in de raad hebben, haalt paragraaf 65 van de wet Sociale Voorzieningen aan, 'die het gemeenten verplicht activiteiten te organiseren waarbij 67-plussers elkaar kunnen ontmoeten en die hen stimuleert zelfstandig te blijven.' Of dat wellicht ook in Farum had gekund? Nee, juist op Gran Canaria vallen alle verschillen weg.

Gestifte lippen, oorbellen, zomerse, fleurige kleding, één wandelstok, een zonneklep en een doorzichtig toilettasje met een voorraadje – dames – sigaren schuifelen even na zevenen voorbij in restaurant Gran Canaria. Veertig bejaarden worden verwelkomd door de Farum-hulpen Charlotte en Sara, ingehuurd om kopjes te brengen als die in het appartement ontbreken, of te helpen met zware boodschappen. De paella die kok Luis in de openlucht bereidt, wordt niet gegeten door betreurenswaardige, eenzame ouwetjes. Hier zit de grijze brigade, een generatie die drukdrukdruk is met vut of pensioen.

Farum heeft de bestrijding van de winterdepressie grondig aangepakt. De bestemming is gekozen na een enquête. De dag van vertrek begint met een gezamelijk ontbijt in het gemeentehuis. Per groep reist een Farum-gastheer of -gastvrouw mee: een plaatselijke politicus of een ambtenaar.

In het appartement staat een welkomstmandje klaar, als overlevingspakket voor de eerste dag: koffie, thee, keukendoek, afwasborstel en een fles wijn met handtekening en al beschikbaar gesteld door Michael Laudrop, die na zijn carrière als voetballer in de wijnimport zit.

Dag twee begint met een informatie-bijeenkomst. Malene, een Deense hostess, geeft een overzicht van het programma: een introductie in de Spaanse keuken, mambo-dansen, ochtendgymnastiek, schilderen en een muziekavond. Daarna is het tijd om te relaxen in een luxe kuuroord.

Vakantie vieren op kosten van de gemeenschap stuit in Farum amper op protest. Ook niet onder jongeren, voor wie er in de moderne verzorgingsstaat wel weer iets anders 'te halen valt'. Charles Iverson (67) is stellig. Als hoofd van een postkantoor heeft hij genoeg belasting betaald, zegt hij, terwijl hij naar het mambo-dansen kijkt. De bejaardenreis kost de gemeente 5000 kronen, zet dat maar eens af tegen één plaats in de crèche: 36 duizend kronen (10.660 gulden, red.) per jaar.

De Aeldreråd, een door de plaatselijke ouderen gekozen adviesorgaan, is hooguit beledigd dat het pas bij de plannen is betrokken nadat de gemeenteraad al had ingestemd. Voorzitter Erik Hjorth-Madsen (68, voormalig gemeentesecretaris) roemt vooral de preventieve werking. 'Net als de griepprik en sporten, waarvoor ouderen in Farum aanzienlijke kortingen krijgen.'

Helene Lund, raadslid van de Socialistisk Folkeparti, wil absoluut niet worden opgevoerd als tegenstander, want wat er ook op het initiatief valt af te dingen, ze misgunt de gepensioneerden hun uitje niet. Of hier nu echt een taak van de overheid ligt? 'Ik vraag me af of we dit moeten aanbieden aan een groep die zelf hun vakantie kunnen regelen. We hadden op zijn minst een rekening kunnen sturen aan de rijkere ouderen. Naar mijn mening zijn er andere groepen die een dergelijk initiatief harder nodig hebben, bijvoorbeeld alleenstaande ouders.'

Op Gran Canaria is het genot tastbaar. Een glunderende Erika Herbst kan niet wachten met de kaart die ze iedereen laat ondertekenen. Voor de burgemeester, of, zoals zij zegt: 'voor Peter'. Struisvogelkoppen en - nekken, en de voorgedrukte tekst: Voor iemand die zijn nek durft uit te steken.

Herbst, psychologe-in-ruste, 68 jaar, komt uit Oostenrijk en woont al 29 jaar in Farum. Ze verdedigt het vakantieplan hartstochtelijk. Ze heeft altijd al op Brixtofte gestemd en vindt zijn laatste idee 'geniaal'.

Ligt hier wel een taak van de overheid? Natuurlijk, want het is allemaal tegen de winterdepressie. 'Het gaat niet om de kou, maar om de grijze grauwheid waaraan geen einde lijkt te komen. Dat eeuwige wachten op de sneeuw die niet komt. Er is lichttherapie om de winterdepressie te bestrijden. Maar de zon is natuurlijk beter.'

De echtgenoot van Erika, Torben Herbst (arts-in-ruste, 68 jaar) is iets minder uitbundig. Op aandringen van zijn vrouw legt hij uit waaraan een winterdepressie zich laat herkennen. 'Klachten die op niets kunnen worden teruggevoerd.' Zij: 'Ze nemen geen initiatieven, nodigen hun kinderen niet meer uit. Ze verzorgen zichzelf niet goed, zijn niet tevreden met zichzelf.' Hij: 'De meeste zelfmoorden worden in de winter gepleegd.' Zij: 'En moet je nu eens kijken, iedereen bloeit hier op.'

Er zijn er die openlijk hun twijfels hebben. Maar tegelijkertijd bekennen ze dat ze gek zouden zijn het aanbod te weigeren. Een handjevol principiële weigeraars blijft thuis. Sommigen hadden hun hoop gevestigd op de belastingdienst die zich – vergeefs – afvroeg of de reizigers een naheffing kon worden opgelegd. Vice- voorzitter Kirsten Broen Christensen (68, voormalig verpleegkundige) van de ouderenraad: 'We klagen allemaal dat in de gezondheidszorg nog veel te verbeteren valt, dan kan je je geld niet hieraan uitgeven. Bovendien, waar waren de gehandicapte ouderen? Die zijn vergeten.'

Hjorth wil slechts van aanloopproblemen spreken. Wie zes maanden per jaar continu tachtig mensen wil onderbrengen, moet zich daarvoor anderhalf jaar vantevoren melden, weet hij nu. Farummers met rolstoel of rolator zitten inmiddels op Tenerife, met alles gelijkvloers en een lift bij het zwembad. En wie niet kan vliegen, kan altijd nog kuren aan de westkust van Jutland.

Waar dat al toch van betaald wordt? Wat Farum binnen Denemarken wereldberoemd heeft gemaakt, is 'het Farum-model'. De naam van de burgemeester valt weer. Alle gemeentelijke gebouwen zijn verkocht aan een financieringsmaatschappij. Over twintig jaar kan de gemeente de boel terugkopen tegen 10 procent van de prijs. Totdan worden de gebouwen geleased, voor 34 miljoen gulden per jaar.

Helene Lund voelt zich er ongemakkelijk bij. 'Het idee is dat het geld meer oplevert als het belegd wordt. Maar dat gaat volgens mij alleen op als het niet wordt uitgegeven, en daar gaat het in mijn ogen verkeerd.'

Maar wat Farum betreft, is er niets aan de hand. De gemeente wordt gerund als een bedrijf. Hjorth: 'Onze burgers zijn aandeelhouders in het bedrijf Farum stad' en die 'aandeelhouders' moeten een 'zo hoog mogelijke winst uitgekeerd krijgen'.

Kritiek van andere gemeenten wordt afgedaan als afgunst. Dat de bejaarden in het door de privésector gerunde verzorgingstehuis slechts één keer per week in bad mochten, was een kwestie van startproblemen. Verder rest jaloezie op het succesverhaal van een gemeente die begin jaren tachtig bijna failliet was en nu 300 miljoen gulden op de bank heeft.

De burgemeester is niet te spreken. Hij is of net de deur uit of zit in vergadering. Of is in Spanje. Is het niet met de bejaarden – de eerste reis – dan is hij mee met Farum Football Club – onder zijn bezielende leiding omgevormd tot profclub – voor een trainingskamp in Barcelona.

Wie denkt dat de verzorgingsstaat van Farum dan het ultieme paradijs is, vergist zich. Ook dit heeft zijn grenzen. Waar die liggen, is zichtbaar vanaf het terras van appartementenhotel Puerto Feliz, in Puerto Rico. Vanaf het terras bij zwembad is nog net een vleugje zee te zien. Wat overheerst zijn duizenden appartementenhotelkamers die tegen de berg zijn gebouwd. In de diepte ligt de boulevard, met veel te dikke toeristen in te strakke kleding. 'Wie een kaartje wil sturen, heeft bij de brievenbus de keuze uit de bestemmingen 'Deutschland' en 'alle overige landen'.

Het is uiteindelijk niet deze onbegrensde lelijkheid die de Deense verzorgingsstaat inperkt. De grens zit 'm in traptreden, 191 tot de boulevard. Hjorth heeft ze vorig jaar geteld en afgedaan als te veel. Nu wordt elders overwinterd op het eiland van de eeuwige lente.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden