Fantasytherapie

Fantasyfilms helpen bij het verwerken van 9/11, betoogt Frances Pheasant-Kelly. Ze ziet in elke film verwijzingen.

Fantasy


Fantasy Film Post 9/11.


Auteur Frances Pheasant-Kelly


Uitgever Palgrave Macmillan


Prijs euro 66,99


De meeste hoofdstukken blijken een wetenschappelijk opgedofte oefening 11-september-spotten.


Die spitse baard en priemende blik. De groezelige videoboodschappen waarmee hij Amerika bedreigt. Geen twijfel mogelijk: de Mandarin, de door Ben Kingsley gespeelde aartslechterik uit Iron Man 3, stelt Osama bin Laden voor.


De moderne Amerikaanse fantasyfilm kan het niet laten. Geen met special effects, superhelden en onmogelijke toestanden volgepompt spektakel, of er zit wel een vleugje 9/11 in verstopt. Ook het vorige week uitgebrachte Star Trek into Darkness heeft met de duivelse Khan zijn eigen Bin Laden in de gelederen. Waar is dat goed voor? Waarom wordt telkens uit het terreurvaatje getapt door films die doen alsof ze onbekommerd ontsnappen uit de alledaagse werkelijkheid?


De Britse filmwetenschapster Frances Pheasant-Kelly geeft in haar net gepubliceerde boek Fantasy Film Post 9/11 het antwoord. Natuurlijk zijn fantasyfilms vooral bedoeld als amusement. Maar dat het genre al meer dan tien jaar overloopt van de verwijzingen naar de instortende Twin Towers, de oorlogen in Irak en Afghanistan en de jacht op Bin Laden, wijst op een andere, diepgravender functie. Zulke beelden bieden de kijker een veilige confrontatie met de 9/11-trauma's; terrorisme, dreiging en catastrofen, het buldert allemaal omfloerst van het scherm, zodat het niet 'te dichtbij' komt. De fantasyfilm als stiekeme groepstherapie voor het bioscooppubliek, daar komt het volgens Pheasant-Kelly op neer.


Ze wijst zo op een belangrijke fase in de Amerikaanse (film)geschiedenis, die een betere uitwerking verdient dan zij biedt. Na de Koude Oorlog en Vietnam is 9/11 hét grote probleemthema van Hollywood, zo suggereert haar boek. Zoals de angst voor de communisten lange tijd via de omweg van identiteitrovende marsmannetjes werd aangepakt, zo dient fantasy als 9/11-filter. Het is tekenend dat de meeste 'realistische' 9/11-films slecht presteerden aan de kassa, van Paul Greengrass' United '93 tot Kathryn Bigelows The Hurt Locker . En dat terwijl het bij de exploderende gebouwen in kaskrakers als The Dark Knight haast onmogelijk is om níet aan de historische terreuraanslagen te denken. Logische conclusie dus, dat de hedendaagse fantasyfilm met zijn 'indirecte reflecties op 9/11' een commercieel succesvollere methode voor het verwerkingsproces heeft gevonden.


Jammer dat die conclusie vastloopt in de blubber van Pheasant-Kelly's boek. De meeste hoofdstukken blijken een vergezochte, wetenschappelijk opgedofte oefening 11-september-spotten. Heel plausibel dat Harry Potters Voldemort associaties met Bin Laden oproept. Maar er hoeft in Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull of de Pirates of the Caribbean-reeks maar iemand van grote hoogte naar beneden te vallen, of Pheasant-Kelly sleurt de mensen erbij die van de brandende Twin Towers sprongen. Menig complottheorie verbleekt bij haar obsessieve spijkers-op-laag-watergezoek.


Spijtig is vooral dat Pheasant-Kelly een opvallende ontwikkeling in de nu al twaalf jaar durende superhelden-rage onbesproken laat: de films zijn steeds directer en zelfbewuster geworden in hun 9/11-toespelingen. De producties die direct na 11 september 2001 uitkwamen, probeerden nog elke mogelijke associatie met de harde werkelijkheid angstvallig te vermijden. De trailer met de tussen de Twin Towers bungelende Spiderman werd meteen uit roulatie genomen. Peter Jackson, die het gros van zijn Lord of the Rings-opnamen vóór 11 september 2001 draaide, deed tijdens de montage van The Return of the King (2003) extra moeite om uit de buurt van 9/11 te blijven; zeker in de scène waar Saurons toren in elkaar dondert. 'Ik weet niet hoe je een toren moet laten instorten zonder dat het op de Twin Towers lijkt', vertelde Jackson in 2003 aan website Looking Closer. 'We hadden versies waarin de instorting met veel opwaaiend stof gepaard ging. Ik zei: 'Dat lijkt te veel op het World Trade Center, dus laten we het droog doen, zonder stof.'


Van die voorzichtigheid is inmiddels niets meer over. Nadat James Cameron typische 'War on Terror'-kreten als 'shock and awe' en 'fighting terror with terror' door zijn SF-spektakel Avatar (2009) strooide, maar wel nog een fictieve planeet nodig had om zijn anti-Irakoorlog-standpunt te maken, walste Joss Whedon in The Avengers (2012) Manhattan plat. Hollywood is 9/11 inmiddels te boven, concludeerde Guardian-filmjournalist J. Hoberman; de financiële crisis troont nu als Amerika's grootste trauma. 'The Avengers heeft minder te maken met de terreur van omvallende gebouwen dan die van dalende bruto bestedingen', aldus Hoberman, mei vorig jaar. Toen moesten de bomaanslagen bij de marathon van Boston nog komen.


Twee weken nadat die terreurdaad veel 9/11-wonden had opengereten, zagen de Amerikaanse premièrebezoekers van Iron Man 3 hoe in de film het Chinese Theatre, een monumentale bioscoop in Hollywood, door exploderende personages in as wordt gelegd. Een terroristisch pandemonium dat de realiteit veel te dicht nadert, vonden veel Amerikaanse critici. En al werd de scène lang voor 'Boston' opgenomen, hier sprongen de makers wel erg gratuit om met fundamentele angsten. Terrorisme-actie puur vanwege het effect en de sensatie; 9/11-geweld als het nieuwe Hollywoodcliché. Hadden deze films niet later uitgebracht kunnen worden? Had regisseur Shane Black de scène niet kunnen aanpassen?


Natuurlijk niet, vond Iron Man-hoofdrolspeelster Gwyneth Paltrow. Zo'n film kan dan wel entertainment zijn, dat betekent nog niet dat hij de werkelijkheid uit de weg moet lopen. 'We kunnen onze kinderen niet voorliegen dat de wereld perfect is, dat iedereen gelukkig is en alleen maar goede bedoelingen geeft', zei Paltrow tijdens een persconferentie in Los Angeles, vlak na de premiere van Iron Man 3. 'We leven nu eenmaal in een onveilige wereld. En dat is de waarheid.'


Extra: Langs de 9/11-lat

Het internet barst van de interessante teksten waarin filmcritici en liefhebbers fantasyfilms langs de 9/11-lat leggen. Soms heel scherpzinnig, vaak ook melig. Zo hevelt 'Empress Eve' op http://www.geeksofdoom.com complottheorieën rond de vernietiging van de Twin Towers resoluut over naar het Lord of the Rings-universum; de vernietiging van Saurons toren werd volgens 'Empress Eve' niet van buitenaf georkestreerd, maar was een 'inside job'. 'Wie nemen ze in bescherming? Waarom vertellen ze ons niet de waarheid?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.