RECONSTRUCTIEVerslag van de lockdown in Wuhan

Fang Fang, de chroniqueur van Wuhan, betaalt een hoge prijs voor haar kritiek: ‘Dat ik geen boeken meer kan publiceren, dat doet pijn’

Het Jiangtan-park in Wuhan op 27 januari 2020. Enkele dagen eerder ging de Chinese stad op slot. Waarom toen pas, meer dan twintig dagen na de eerste bekende coronabesmettingen, vroeg Fang Fang zich af in haar dagboek. Beeld Getty
Het Jiangtan-park in Wuhan op 27 januari 2020. Enkele dagen eerder ging de Chinese stad op slot. Waarom toen pas, meer dan twintig dagen na de eerste bekende coronabesmettingen, vroeg Fang Fang zich af in haar dagboek.Beeld Getty

Haar verslag van de lockdown in Wuhan werd door miljoenen gelezen en al in zeven talen vertaald. Terwijl de stad het normale leven hervat, betaalt schrijver Fang Fang een hoge prijs voor haar kritiek.

25 januari 2020

Het begin

‘Vandaag heeft de overheid een nieuw bevel uitgevaardigd: vanaf middernacht mogen er geen gemotoriseerde voertuigen meer rijden in het centrum van Wuhan. Dat is precies waar ik woon. Veel mensen hebben me berichten gestuurd om te vragen hoe het met me gaat. Iedereen is bezorgd en stuurt lieve wensen. Voor ons die hier opgesloten zitten, betekenen die berichten heel veel.

‘Ik kreeg net een bericht van Cheng Yongxin, redacteur van het literaire tijdschrift Oogst, met de suggestie een serie te schrijven die we ‘Dagboek uit Wuhan’ of ‘Berichten uit een afgesloten stad’ kunnen noemen. Mijn eerste instinct is dat, als mijn account op Weibo nog werkt, ik dat misschien echt moet doen. (…) Maar ik weet niet zeker of ik nog berichten kan plaatsen. Als iemand dit ziet, laat dan een reactie achter.’

Het is een onopvallend bericht dat de Chinese auteur Fang Fang via sociale media de wereld instuurt, twee dagen nadat haar woonplaats Wuhan in lockdown is gegaan. Het telt amper vierhonderd woorden, is vluchtig geschreven en lijkt vooral bedoeld als test. De Chinese censuur is vernuftig en onvoorspelbaar, en Fang Fang wil weten of de buitenwereld haar signaal opvangt. Komen haar berichten uit Wuhan nog online?

Fang Fang heeft geen grootse plannen met haar bericht. Ze wil vooral afleiding: met alle bizarre gebeurtenissen in haar stad kan ze zich niet op haar roman concentreren en van binnen zitten niksen wordt ze ook niet vrolijk. Dan kan ze maar beter iets nuttigs doen – informatie verspreiden – in de hoop dat de tijd sneller gaat. Twee weken volhouden, denkt ze, dan is het vast voorbij.

Niemand kan vermoeden dat dit het begin is van een lockdown die 76 dagen zal duren en dat Fang Fangs berichten een jaar later als de ultieme kroniek van deze periode zullen worden gezien. Een kroniek die honderden miljoenen keren is gelezen en in zeven talen vertaald – in het Engels als Wuhan Diary – Dispatches from a Quarantined City. Maar ook een die Fang Fangs leven compleet op zijn kop zal zetten en waarvoor ze een hoge prijs zal betalen.

‘Het dagelijks leven in Wuhan is teruggekeerd naar de staat voor de lockdown, maar mijn leven kan niet meer hetzelfde zijn’, schrijft Fang Fang een jaar na de lockdown in een e-mail aan de Volkskrant. Ze mag van de Chinese autoriteiten geen interviews meer geven aan buitenlandse media, maar is bereid om schriftelijk vragen te beantwoorden. De populaire auteur is in China tegenwoordig kop van Jut, maar ze laat zich de mond niet snoeren. ‘Dit interview is voor mij een kleine daad van verzet.’

29 januari 2020

Machteloos

‘De meesten van ons die in Wuhan in quarantaine zitten, zijn redelijk op hun gemak – tenminste, zolang niemand in hun familie ziek wordt. Maar voor patiënten en hun familieleden is het een zware tijd. Het is op dit moment extreem moeilijk om een ziekenhuisbed te vinden en veel mensen zijn aan het lijden.’

‘Vanochtend las ik een essay over een familie waarin de moeder op de eerste dag van het Chinese nieuwe jaar aan het coronavirus was gestorven, en zowel de vader als de oudste zoon besmet waren. Ik kreeg er tranen van in mijn ogen. (…) Een paar dagen geleden zag ik video’s van uitgeputte dokters en instortende patiënten. Ik denk niet dat ik in mijn hele leven ooit zo’n machteloos verdriet heb gezien.’

Na haar eerste testbericht begint Fang Fang dagelijks verslagen uit Wuhan te sturen. Ze vertelt over haar persoonlijke omstandigheden, maar ook over de algemene situatie in de afgesloten stad. Ze kan niet naar buiten – dat mag immers niet – maar belt de hele dag met familie en kennissen, neemt contact op met bevriende artsen en schuimt sociale media af. Ze noteert alles wat ze hoort en ziet, en probeert orde aan te brengen in de chaos.

Het is een genuanceerd verslag, met lof voor de overheid als die in ijltempo ziekenhuizen bouwt, maar ook kritiek als ze ontdekt dat er veel te laat is ingegrepen. Met beschrijvingen van tekorten aan mondkapjes, eten en medicijnen, van wachtrijen voor ziekenhuizen, van sterfgevallen in haar omgeving. En met medische updates van anonieme artsen uit haar vriendenkring, die op den duur zelf contact met haar opnemen, omdat ze via haar ongefilterd informatie kunnen verspreiden.

Het lichaam van een covid-19-­slachtoffer wordt afgevoerd bij een ziekenhuis in de stad, februari 2020. Beeld EPA
Het lichaam van een covid-19-­slachtoffer wordt afgevoerd bij een ziekenhuis in de stad, februari 2020.Beeld EPA

In menig opzicht is Fang Fang de ideale persoon om Wuhans lockdown op te tekenen. De 65-jarige schrijver woont sinds haar 2de in Wuhan en heeft de stad in haar armen gesloten. Tal van haar romans spelen zich er af en ze houdt van de mentaliteit van haar stadsgenoten. Die zijn rechtlijnig en genereus, vindt ze, net als hun bergen en rivieren. Dat past bij haar. Niet voor niets heeft ze als auteursnaam Fang Fang gekozen (haar echte naam is Wang Fang): ‘Wees Oprecht’.

Fang Fang is een gevierd auteur in China en is bedreven in de balanceeract waar veel Chinese kunstenaars voor staan: kritiek uiten maar tegelijk de overheid niet te zeer bruuskeren. Ze heeft boeken over zwarte bladzijden in China’s geschiedenis geschreven en haar laatste roman is na klachten van nationalisten uit de rekken gehaald. Maar ze was ook tien jaar voorzitter van de Hubei Writers Association, een overheidsorgaan, en woont op het terrein van de Literatuur- en Kunstfederatie, in een lommerrijke buurt van Wuhan. Ze hoort bij de gevestigde orde.

Tegelijk staat ze bekend als verdediger van minderbedeelden. Ze groeide op tijdens de Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie, twee van de meest destructieve perioden van Mao Zedongs bewind, en zag hoe haar familie van intellectuelen degradeerde tot de onderklasse. Ze werkte vier jaar als sjouwer in de haven van Wuhan, voor ze de kans kreeg om aan de universiteit te studeren. Het liefst schrijft ze over gewone mensen die verstrikt raken in de raderwerken van de geschiedenis. En nu zit ze ineens zelf gevangen in de geschiedenis.

Temperatuurmeting op een snelweg bij Wuhan, januari 2020. Beeld AFP
Temperatuurmeting op een snelweg bij Wuhan, januari 2020.Beeld AFP

9 februari 2020

Internetcensuur

‘Aan mijn lieve internetcensoren: je kunt de mensen van Wuhan maar beter laten praten en laten zeggen wat ze willen! Als ze eenmaal hun hart hebben gelucht, zullen ze zich een beetje beter voelen. We zitten al tien dagen opgesloten in quarantaine en we hebben vreselijke dingen gezien. Als je niet eens toelaat dat we iets van onze pijn uiten, als je ons niet eens kunt toestaan een beetje te klagen of te reflecteren op wat er gebeurt, dan moet je erop uit zijn ons allemaal gek te maken!’

Dag na dag trekken Fang Fangs berichten miljoenen lezers in China. Op Weibo, het Chinese Twitter, zijn haar dagboekfragmenten 380 miljoen keer aangeklikt. Fang Fang schrijft ’s avonds en plaatst haar pennevruchten rond middernacht online. Veel volgers gaan pas slapen als ze haar laatste aflevering hebben gelezen. Een professor literatuur schrijft dat de staatsmedia honderden journalisten naar Wuhan hebben gestuurd, maar dat Fang Fang voor hem de voornaamste bron van informatie is. Het verschil: de officiële journalisten plaatsen de staat voor de mens, maar Fang Fang zet de mens centraal.

Met het succes komt ook ongewenste aandacht en internetcensuur. Fang Fangs teksten worden vaak al na een uur verwijderd en haar Weibo-account wordt op 7 februari voor twee weken geschorst. Via allerlei omwegen blijft zij haar lezers bereiken: ze plaatst de fragmenten op andere sociale media of op het account van een bevriende schrijver, waar fans ze meteen kopiëren en doorsturen, vaak in de vorm van screenshots om de censuur te omzeilen. Haar dagboek gaat ondergronds.

27 februari 2020

Kritiek

‘De wereld van bestuurders is gevuld met mensen die in hun hele leven niets hebben geleerd, behalve de kunst om een show op te voeren; ze gaan met je om op manieren die je nooit voor mogelijk had gehouden. Hun vermogen om de verantwoordelijkheid af te schuiven is ongeëvenaard. Als ze niet zo’n goede basis hadden in al deze waardeloze vaardigheden, had deze uitbraak nooit kunnen uitgroeien tot de grootschalige catastrofe waar we vandaag voor staan.

‘Van de eerste vaststellingen van het coronavirus in Wuhan tot het moment dat de quarantaine werd ingesteld, zijn er meer dan twintig dagen verstreken; dat is een onbetwist feit. Maar wat was de reden voor die vertraging? Wie heeft die veroorzaakt? (…) Er moet een onderzoek komen om tot op het bot uit te zoeken wat deze vertraging heeft veroorzaakt.’

Het opmerkelijkste aan Fang Fangs dagboek zijn de kritische passages: het zijn er veel en ze zijn messcherp. De auteur reconstrueert alle fouten die gemaakt zijn in de aanvangsfase van de epidemie, waardoor de lockdown van Wuhan onafwendbaar werd. Ze schetst een genadeloos beeld van de Chinese politieke cultuur, waarin uiterlijkheden en politieke correctheid belangrijker zijn dan resultaten. In een land als China is zulke directe kritiek op het politieke systeem uitzonderlijk.

Keer op keer dringt ze aan op het afleggen van verantwoording. Er moet een onderzoek komen, de verantwoordelijken moeten worden gestraft en niet zomaar weggepromoveerd, zoals nu het geval is. Er moeten lessen worden getrokken uit de lockdown, anders zijn de doden van Wuhan voor niets gestorven. Of zoals ze op 3 februari schrijft: ‘Als we geen actie ondernemen, hoe kunnen we dan recht doen aan de medebewoners van Wuhan wier lichamen in een lijkenzak zijn afgevoerd?’

Als je het Fang Fang nu vraagt, geeft ze toe dat die verantwoording er allerminst gekomen is. Integendeel, de Chinese overheid heeft de afgelopen maanden een gigantische propagandacampagne gevoerd om het narratief te doen kantelen. De Chinese bevolking wordt om de oren geslagen met verhalen over de heroïsche overwinning op het virus dankzij de vlekkeloze aanpak van de Communistische Partij. De fouten en het leed worden doodgezwegen.

Fang Fang erkent in haar e-mail dat ze teleurgesteld is en dat ze nog met veel vragen zit. ‘Hoe is het mogelijk dat zo veel mensen besmet waren zonder dat dit openbaar werd gemaakt? Was het een gebrek aan kennis of waren er andere redenen? Waarom hebben de experts, die zeiden dat alles onder controle was, nooit spijt betuigd tegenover de mensen van Wuhan? Laat de dood van zo veel Wuhanners hen koud? Waarom is er nog steeds geen onderzoek gestart? Verdienen we geen uitleg?’

Ontbijt op een terras in Wuhan, januari 2021. Het normale leven in de stad is grotendeels hervat.  Beeld Getty
Ontbijt op een terras in Wuhan, januari 2021. Het normale leven in de stad is grotendeels hervat.Beeld Getty

22 maart 2020

Aanvallen

‘Vandaag is een gedenkwaardige dag: dag zestig van de quarantaine. Redelijk veel mensen namen vandaag contact met me op en vroegen me om te stoppen met schrijven. Ze zijn waarschijnlijk bang vanwege het aantal mensen dat me nu online aanvalt. (…) Al mijn vrienden lijken plots te denken dat het gevaar is toegenomen. Ik begin dat zelf ook te voelen.’

Fang Fang publiceert haar dagboekfragmenten op sociale media en wordt daarmee onderdeel van het onlinedebat. Daar heeft ze niet alleen fans, maar ook hevige tegenstanders. Die beschuldigen haar ervan verhalen te verzinnen, trekken in twijfel of de anonieme artsen wel bestaan en beweren dat ze haar connecties zou hebben misbruikt om een nichtje uit Wuhan te smokkelen. Ze zijn uit op karaktermoord.

De auteur kan het aanvankelijk goed hebben. Ze is gewend aan tegenstand uit extreem-linkse hoek – die vinden haar kritische boeken maar niets – en bijt van zich af. In haar dagboek weerlegt ze de beschuldigingen en zet ze haar aanvallers te kijk. ‘Ik zit hier opgesloten in mijn huis, volg de situatie via internet en gesprekken met familie en vrienden, en documenteer wat ik hoor en zie. En daar ben jij, vrij als een vogel in Beijing, en je kostbare tijd gebruik je om aanvallen op mij te lanceren.’

De cyberaanvallen escaleren als bekend wordt dat het dagboek zal worden vertaald en gebundeld. Michael Berry, de Amerikaanse vertaler van Fang Fangs laatste roman, stelt haar nog tijdens de lockdown voor haar berichten min of meer synchroon te vertalen. Fang Fang twijfelt, maar ze vindt het belangrijk de wereld te informeren. De Engelse vertaling is al in april te bestellen, amper twee weken na het laatste bericht. Later verschijnt het boek in nog zes talen (een Nederlandse vertaling is er voorlopig niet).

Een poster van president Xi Jinping, januari 2021. De Chinese overheid heeft de afgelopen maanden een grote propagandacampagne gevoerd met verhalen over de heroïsche overwinning op het virus.  Beeld AFP
Een poster van president Xi Jinping, januari 2021. De Chinese overheid heeft de afgelopen maanden een grote propagandacampagne gevoerd met verhalen over de heroïsche overwinning op het virus.Beeld AFP

Het coronavirus teistert ondertussen de hele wereld en is inzet geworden van de politieke strijd tussen China en de Verenigde Staten. De Chinese overheid gebruikt haar succesvolle coronabestrijding als een bron van legitimatie en alles wat daartegenin gaat – zoals Fang Fangs dagboek – moet wijken. De auteur krijgt een leger internettrollen achter zich aan, die dagelijks honderden haatberichten en doodsbedreigingen sturen. Ze is een ‘landverrader’ die ‘het buitenland een mes in handen heeft gegeven’. Er bestaan zelfs samenzweringstheorieën die beweren dat het dagboek in de VS is bedacht.

Opvallend: de Chinese overheid, die totale controle heeft over het internet, laat de cyberaanvallen ongestoord plaatsvinden. Het is een bekend fenomeen in China: nationalistische internettrollen dienen er als stoottroepen van de Communistische Partij, om kritische stemmen het zwijgen op te leggen. ‘Ik kan niet geloven dat Chinese overheidsfunctionarissen zo dom zijn om zulke theorieën te geloven’, mailt Fang Fang, ‘dus ik kan niet anders dan concluderen dat ze met hen samenspannen.’

Het doet Fang Fang denken aan de Culturele Revolutie, zegt ze, aan de intolerantie en agressie uit haar jeugd. Ze wordt aan de schandpaal genageld in staatsmedia en wordt verstoten uit de Chinese literaire kringen. Geen uitgever wil haar werk nog publiceren, geen tijdschrift wil haar bijdragen, geen literair festival nodigt haar uit. Iedereen die het voor haar opneemt, deelt onmiddellijk mee in de klappen. ‘Onlineaanvallen kan ik negeren’, laat ze weten. ‘Maar dat ik als schrijver geen boeken meer kan publiceren, dat doet pijn.’

Fang Fang is op dit moment niet in Wuhan. Nadat de lockdown was opgeheven, voelde ze zich niet vrij om naar buiten te gaan. Het leven in Wuhan is hervat, de fietstochtjes die ze zo miste zijn weer mogelijk, maar de stad heeft zijn onschuld verloren. ‘Ik heb een jaar lang onafgebroken cybergeweld ondergaan en het gaat nog steeds door’, schrijft ze. ‘Dat heeft een grote impact op mijn leven.’

Toch blijft ze hoopvol dat het tij zal keren. ‘Op dit moment is er nog geen officiële verantwoording afgelegd. Maar ik denk dat het onmogelijk is om niemand verantwoordelijk te stellen voor zo’n grote ramp. Ik geloof dat, als we het geduld kunnen opbrengen, de tijd antwoorden zal brengen. En ik wil geloven dat het niet al te lang zal duren. China’s vermogen om fouten te corrigeren is nog niet compleet verloren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden