Familie met gevoel voor genetica

Jacob Mazereeuw ging in 1938 nog met de fiets langs bij zijn klanten. Zijn kleinzoon bestiert nu een imperium met 43 vestigingen. Met recht is Enza Zaden het Familiebedrijf van het Jaar.

Beeld Harry Cock

De sla ziet er vreselijk uit, in de kas vlak onder de IJsselmeerdijk in Enkhuizen. Hij is zeker een meter doorgeschoten en staat in volle bloei. Je zou hem zo in een vaasje op tafel kunnen zetten.

Het is geen verwaarlozing die de sla heeft doen doorschieten. In deze kas gaat het niet om de groene blaadjes. Het is een van de kassen van Enza Zaden en de boeketjes sla zijn studiemateriaal voor de ontwikkeling van nieuwe rassen.

Enza Zaden is een van de grootste producenten van groentezaden in de wereld en zelfs wereldmarktleider in slazaad. Dus staat er veel van in de kas. Gewone sla, nagenoeg oneetbare wilde sla, krulsla, biologische sla. Maar ook tomaten, paprika's, basilicum, peterselie, komkommers en nog veel meer.

Beeld Koen Janssen

'Elke plant is anders', zegt directeur Jaap Mazereeuw. Hij wijst op de labels in elk van de potjes: daarop staan de codes waarmee de stamboom van de plant is op te zoeken. Eigenlijk zijn deze kassen een martelkamer. Planten worden opzettelijk geteisterd door droogte, nattigheid, ziekten of insecten, om te zien welke daartegen bestand zijn.

Het is nog gewoon een familiebedrijf. Jaaps vader is commissaris, zijn zus en vrouw werken ook in het bedrijf. 'Gewoon een familiebedrijf' mag je dit jaar eigenlijk niet zeggen: Enza werd twee weken geleden uitgeroepen tot Familiebedrijf van het Jaar, en kreeg de prijs uit handen van John Fentener van Vlissingen - zelf telg uit de familie van Nederlands grootste familiebedrijf SHV. Volgens het juryrapport behoort Enza tot de wereldtop, investeert het al heel lang in onderzoek en ontwikkeling en 'geeft het talent de ruimte om zich te blijven ontwikkelen'.

Investeren in onderzoek en ontwikkeling: Enza doet bijna niet anders. 'Elk jaar steken we ongeveer 30 procent van de omzet in R&D', zegt Mazereeuw. Zo ging het vorig jaar om 75 miljoen euro.

Profiel

Bedrijf Enza Zaden

Waar Enkhuizen

Sinds 1938

Aantal werknemers 1.600

Jaaromzet 239 miljoen euro

Omslachtig

Het ontwikkelen van een nieuw ras is een omslachtige en dure aangelegenheid. Het lijkt een beetje op koken met genen, maar het is wel slow cooking: het duurt zes tot twaalf jaar voor het gerecht klaar is. 'En van alle rassen waaraan we beginnen, gooien we 98 procent weg omdat ze niet goed genoeg zijn', zegt Mazereeuw. Vorig jaar kwamen honderd nieuwe rassen van Enza op de markt.

Het bedrijf groeit als doorschietende sla. De omzet, vorig jaar 239 miljoen euro, groeide de afgelopen vijftien jaar gemiddeld met 8 procent per jaar, de laatste jaren zelfs met 10 procent.

Mazereeuw is de derde generatie. Zijn grootvader Jacob begon in 1938 de Enkhuizer Zaadwinkel, afgekort Enza. 'Destijds had je bijna alleen vrije rassen', vertelt Mazereeuw. Elke plant kon gewoon gebruikt worden om zaad mee te produceren en dus kweekten tuinders veelal hun eigen zaad. Dat ging zo vaak mis, dat de belangstelling voor professionele zaadtelers toenam. De prijzen voor zaad waren laag, maar Jacob Mazereeuw was een doorzetter: 'Hij reed op zijn fiets met zakken zaad naar het Westland', zegt Mazereeuw.

Jacobs zoon Piet studeerde in Wageningen en dat bleek geen verloren studie. 18 lentes jong was hij toen hij in het kasje in de achtertuin een bijzonder tomatenras ontwikkelde: de Extase, een van de eerste 'hybride' tomatenrassen. Extase was resistent tegen een vervelende schimmel en nog lekkerder dan andere tomaten bovendien. Klappers zijn er zelden in de uiterst versnipperde markt van groentezaden, maar dit was er één.

Van zo'n hybride ras kan een gewone tuinder geen bruikbaar zaad produceren; dat is voor het zaadbedrijf een enorm voordeel. De nakomelingen zijn een ratjetoe van planten. Eigenlijk zijn hybride rassen geforceerde bastaards. Om zaad voor zo'n ras te produceren, worden van de bloemen van een moederplant de meeldraden verwijderd met een pincet. Van de vaderplant wordt het stuifmeel verzameld en met de hand wordt de moederplant bestoven.

Een ander topras van Enza is de Tasty Tom, gelanceerd op het moment dat de Nederlandse tomaat in Duitsland als Wasserbombe werd weggehoond. Normaal gaat een ras maar een paar jaar mee, de Tasty Tom al twintig jaar. Mazereeuw verwacht ook veel van de eerste rood-geel gevlamde paprika ter wereld, die dit jaar op de markt komt.

Beeld Harry Cock

Tuintje

Jaap Mazereeuw is geen grote verhalenverteller. Maar bevlogen van planten is hij wel. 'Ik had toen ik 10 was hier op het bedrijf al een eigen tuintje. Daar kweekte ik groenten die ik aan de buren verkocht. Mijn vriendjes waren meer met voetbal bezig.'

Na de middelbare school studeerde hij plantenteelt in Wageningen. 'Meteen daarna pakte ik mijn koffers en begon in Antalya in Turkije. Daar hebben we een veredelingsstation opgezet dat nog steeds bloeit.' Zeven jaar bracht hij er door.

Nu heeft het bedrijf 43 vestigingen over de hele wereld. Ruim de helft van de werknemers in al die vestigingen werkt in R&D. De productie van de ruim 800 ton zaad wordt geheel uitbesteed aan 135 contracttelers over de hele wereld.

Het bedrijf doet nog steeds iets dat bijna geen bedrijf in Nederland nog doet: 'We betalen de hele pensioenpremie voor al ons personeel, wereldwijd', zegt Mazereeuw. Dat kan er ook wel vanaf. In 2014 boekte Enza een winst van 33 miljoen euro, 15 procent van de omzet. En de winst blijft vrijwel altijd in de toch al schuldenvrije onderneming.

Rest de vraag waarom het Enza anders zal vergaan dan de veel oudere, destijds veel grotere Enkhuizer zaadfirma's zoals Sluis & Groot en Royal Sluis, die respectievelijk werden opgeveegd door Monsanto en Syngenta. Mazereeuw: 'Investeren in zaadveredeling is echt iets voor de lange termijn. Een familiebedrijf kan dat, maar voor een beursgenoteerde onderneming dat elk kwartaal weer winstgroei moet melden, is dat veel moeilijker.' In het verleden is Enza 'weleens' benaderd door zo'n multinational, 'maar nu vragen ze het niet meer want ze weten het antwoord wel: nee.'

Enza veredelt alleen op de traditionele manier: kruisbestuiven en selecteren. Aan genetische manipulatie doet het bedrijf niet, al was het alleen al omdat in Europa zulke gewassen vrijwel verboden zijn. 'Maar er zijn nieuwe technieken die veelbelovend zijn', zegt Mazereeuw. Technieken waarbij heel gericht stukjes genetische informatie kunnen worden veranderd.

Nog is de techniek niet toegelaten door de Europese Unie. 'En als die wel wordt toegelaten, moet nog blijken of de consument eraan wil.' Maar als dat allemaal zo is, dan heeft Enza voortaan niet meer twaalf jaar nodig om een ras te ontwikkelen, maar nog maar een paar jaar. Of het familiebedrijf dan nog steeds de juiste vorm is? 'Ik denk van wel', verzekert Mazereeuw.

Beeld Harry Cock
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden