Familie Koenigs eist collectie op bij staat

De familie Koenigs heeft een officiële claim ingediend bij de Nederlandse overheid, waarin zij de hele collectie tekeningen en schilderijen opeist die in de jaren twintig en dertig door de Nederlandse bankier Koenigs bijeen werd gebracht....

Van onze verslaggeefster

Lucette ter Borg

AMSTERDAM

Ch. van Rappard-Boon, hoofdinspecteur van de dienst Inspectie Cultuurbezit, heeft de claim dinsdag ontvangen. De eis gaat vergezeld van kopieën van oude catalogi van de Koenigs-collectie en vragen over de herkomst van schilderijen.

De erven Koenigs eisen in totaal 2671 tekeningen van oude meesters terug, waarvan er ongeveer 2000 in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam liggen, en 307 in het Poesjkinmuseum in Moskou. Daarnaast eist de familie 47 schilderijen terug, waaronder 35 in beheer van museum Boijmans van Beuningen, twee in het Bonnefantenmuseum in Maastricht en één in het Rijksmuseum in Amsterdam.

De collectie vertegenwoordigt een 'niet te schatten waarde', aldus B. Meij, conservator van het prentenkabinet van museum Boijmans van Beuningen. Zij omvat schilderijen van onder anderen Jeroen Bosch, Rubens en Pieter Breughel de Oude, en tekeningen van onder meer Rembrandt, Dürer, Grünewaldt, Tiepolo en Watteau.

Staatssecretaris Nuis van Cultuur zei gisteren de claim van de erven Koenigs 'heel zorgvuldig' in overweging te zullen nemen. 'De erven Koenigs hebben heel wat vragen opgeworpen. Ik vind dat we die degelijk moeten beantwoorden, liefst binnen enkele weken', aldus Nuis. De staatssecretaris wil en kan nog niet inhoudelijk ingaan op de Koenigs-claim. 'Het is een zeer ingewikkelde zaak die veel onderzoek en overleg met de dienst Inspectie Cultuurbezit vereist.'

Chr. F. Koenigs, de kleindochter van Franz Koenigs (1881-1941), doet al meer dan drie jaar in binnen- en buitenland archiefonderzoek naar de wijze waarop de collectie van haar grootvader uit het bezit van de familie is geraakt. 'Ik meen nu voldoende bewijzen in handen te hebben om een claim bij de Nederlandse overheid hard te kunnen maken,' aldus Koenigs. Zij heeft daar overleg over met advocaten in Nederland en de Verenigde Staten.

De grootvader van mevrouw Koenigs, Franz Koenigs, was een naar Nederland verhuisde, Duitse bankier die aan het eind van de jaren twintig en het begin van de jaren dertig in financiële nood raakte. Om een faillissement af te wenden, gaf hij zijn collectie tekeningen in 1933 aan een bevriende joodse bankrelatie in onderpand. Deze bank stelde Koenigs in 1939 voor de keuze: of hij zocht een koper voor zijn collectie, of de bank nam de collectie mee op haar vlucht uit Nederland naar de Verenigde Staten.

Omdat Koenigs geen koper kon vinden, verkocht de bank uiteindelijk op 9 april 1940 de collectie van ruim 2600 tekeningen en 12 van de 47 schilderijen voor een kwart van de werkelijke waarde aan de Rotterdamse havenbaron D.G. van Beuningen.

Het is de rechtsgeldigheid van deze transactie die Koenigs nu bij de dienst Inspectie Cultuurbezit betwist. 'Mijn grootvader heeft op 2 april 1940 weliswaar een eigendomsoverdracht bij de joodse bank getekend,' aldus Koenigs. 'Maar wij kunnen aantonen dat deze overdracht onder oorlogsdruk is getekend. De bank gooide, weliswaar ook onder oorlogsdruk, de collectie te grabbel. Ze verkocht de collectie niet tegen een reële marktwaarde, maar wilde alleen zo snel mogelijk geld zien. Daar komt bij dat mijn grootvader nooit het eigendom aan de bank heeft overgedragen van zijn collectie schilderijen. Toch verkoopt de bank deze tegelijk met de tekeningen, en dat is onrechtmatig.'

'Voor Boijmans van Beuningen zou het meer dan verschrikkelijk zijn als de claim van de erven Koenigs werd ingewilligd en de collectie het museum zou verlaten', zegt conservator Meij van Boijmans. 'De collectie tekeningen is het hart van onze verzameling, waarmee we in het verleden prachtige tentoonstellingen als Van Pisanello tot Cèzanne hebben samengesteld.'

Hoewel de claim van de erven Koenigs Meij 'behoorlijk rauw op de maag valt', zegt hij hem te hebben verwacht. 'Koenigs heeft niet voor niets lange tijd in ons museum archiefonderzoek gedaan.' Wel twijfelt hij eraan of de claim te handhaven is. 'De zaak ligt heel eenvoudig: Koenigs had geld nodig, gaf de collectie in onderpand en later wilde de bank haar geld terug. Als je daar als particulier niet aan kan voldoen, mag de bank beslag leggen op het onderpand en dit te gelde maken, precies zoals je nu ziet gebeuren bij de bibliotheek van Joost Ritman door de ING-bank. Een onderpand is een onderpand, of het nu om een huis gaat, een bibliotheek of een kunstcollectie.'

In de Tweede Wereldoorlog zijn delen van de collectie Koenigs door zowel Van Beuningen als de malafide kunsthandelaar Alois Miedl aan de nazi's verkocht. Na de oorlog keerden bijna alle schilderijen terug naar Nederland, waar ze door de Nederlandse overheid tot staatsbezit werden verklaard.

De 526 tekeningen die Van Beuningen vlak na de Duitse inval aan de Duitsers verkocht, werden in 1945 door de sovjettroepen mee naar Moskou genomen en leidden tot 1992 een verborgen bestaan in geheime 'trofeeëndepots'. Toen pas gaf de Russische overheid toe nog 307 van deze tekeningen in haar bezit te hebben.

De Nederlandse overheid heeft deze Koenigs-tekeningen altijd teruggeëist als zijnde Nederlands staatsbezit. De overheid baseert zich daarbij op een 'Joint Declaration' die de Geallieerden in 1943 sloten en waarin alle transacties met de vijand - ook vrijwillige als die van Van Beuningen - ongeldig werden verklaard. Want, stelt de Nederlandse overheid, de Duitsers 'kochten' in Nederland kunst met guldens die ze bij de Nederlandse Bank tegen waardeloze rijksmarken hadden ingewisseld.

De erven Koenigs leggen nu ook een claim op deze 'Russische' tekeningen. Koenigs is ervan overtuigd samen met de Nederlandse overheid een sterke positie te hebben tegenover de Doema. De Doema, de Russische Tweede Kamer, heeft onlangs een wet aangenomen waarin alle oorlogsbuit, dus ook de Koenigs-collectie, tot Russisch bezit wordt verklaard.

In het Nederlandse parlement gingen begin deze week stemmen op om af te zien van een overheidsclaim op de Koenigs-collectie. VVD, PvdA en CDA vinden dat Nederland met een compromisvoorstel moet komen. Dat houdt in dat Nederland over de Koenigs-collectie kan beschikken wat betreft tentoonstellingen en onderzoek, en niet langer meer vruchteloos teruggave eist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden