Falende oppositie maakt Sisi groot

De Egyptische revolutie in 2011 zorgde voor een explosie aan nieuwe, progressieve partijen. Toch moeten deze nu onmachtig toezien hoe opnieuw een autoritaire legerleider de macht heeft.

CAÏRO - Verdeeld en stuurloos strompelt seculier Egypte naar de parlementsverkiezingen, die ergens dit najaar moeten plaatsvinden. Tientallen progressieve partijen en bewegingen zagen het daglicht na de revolutie van 2011, maar ruim drie jaar later staan ze onmachtig langs de kant, nu opnieuw een autoritaire legerleider de macht in handen heeft.


Het lijkt of slechts twee politieke kampen er nog toe doen in Egypte: dat van veldmaarschalk Abdelfatah al-Sisi, die onlangs met 97 procent van de stemmen tot president werd gekozen, en dat van de verboden Moslimbroederschap.


De werkelijkheid van de Egyptische politiek is complexer dan dat, maar de oppermacht van de partijloze Sisi kan zeker deels worden verklaard uit het falen van de seculiere oppositie. Al drie jaar wordt de politieke transitie in Egypte gekenmerkt, aldus Ahmed Morsy van de Carnegie Endowment, door 'de chronische zwakte van de niet-islamistische partijen'.


'De seculieren zijn gefragmenteerd en in verwarring', erkent Shahir George, secretaris-generaal van de sociaal-liberale Partij Vrij Egypte. 'Er zal in de aanloop naar de parlementsverkiezingen alleen maar meer verdeeldheid komen, door botsende ego's en politieke verschillen', zegt bestuurder Mohammed Kamal van de Sociaal-Democratische Partij (SDP), een van de grootste partijen op links. 'Ik ben allesbehalve optimistisch.'


Duizelingwekkend is het, de hoeveelheid namen van linkse en liberale partijen die zich sinds begin 2011 hebben aangediend. Ze verenigen zich ook nog eens in samenwerkingsverbanden die voortdurend van naam en samenstelling veranderen. Naast 'Egypte' hebben ze woorden als 'Blok', 'Alliantie', 'Coalitie' en 'Stroming' in hun naam. Om tureluurs van te worden.


Daarnaast is er het buitenparlementaire veld. Een rijk boeket aan jongerengroepen is ontloken, vaak met 'Revolutie' en 'Front' in hun naam. Het bekendst is de beweging 6 April, de jeugdige aanstichters van de volksopstand van 2011.


Seculiere partijen noch buitenparlementairen zijn erin geslaagd de loop der dingen naar hun hand te zetten. Niet-islamisten deden het slecht in de parlementsverkiezingen van eind 2011, die door de Moslimbroederschap werden gewonnen. De presidentsverkiezingen van 2012 liepen door versplintering in het progressieve kamp (er waren te veel kandidaten) uit op een overwinning van de islamist Mohammed Morsi. 6 April is door de heftige zwenkingen van het historisch proces alle kanten opgezwiept en ligt uitgeteld in de hoek.


Activisten en progressieve politici werden vermalen in een omgeving van formidabele tegenkrachten: de Moslimbroederschap (een strak georganiseerde machinerie), het leger, de veiligheidsdiensten, de rechterlijke macht en andere onderdelen van het 'oude regime', rijke zakenbaronnen.


Het opbouwen van organisaties ook buiten de hoofdstad Caïro werd verwaarloosd. De partijen 'misten grote kansen zich in de markt te zetten', aldus Ahmed Morsy, en 'partijleiders maakten voortdurend ruzie'.


De presidentsverkiezingen van vorige maand brachten opnieuw twijfel. Wie te steunen? Generaal Sisi? De linkse Hamdeen Sabahi? Of toch liever een boycot?


De sociaal-democraten kwamen er niet uit. In het bestuur was 46 procent voor Sisi, 10 procent voor Sabahi. De resterende 44 procent wilde de partijleden vrijlaten in hun keus. 'De gemoederen liepen hoog op', zegt SDP-bestuurder Kamal. Een scheuring werd voorkomen door een keus voor de blanco optie.


Ook de Partij Vrij Egypte was verdeeld. Een peiling onder de leden resulteerde in 16 procent voor Sisi, 58 procent voor de linkse Sabahi en 26 procent voor een verkiezingsboycot. Het werd dus Sabahi.


Een jaar geleden, op 3 juli, waren de sociaal-liberalen nog akkoord gegaan met de machtsovername door de legerleiding en haar 'roadmap' voor terugkeer naar democratie. Zoals vrijwel iedereen die geen Moslimbroeder was, hadden zij enthousiast meegedaan aan de massabeweging tegen de regering-Morsi.


Ook toen een maand later het protest van de Moslimbroederschap hard werd neergeslagen - met ruim 600 doden op het Rabaa-plein - namen opmerkelijk weinig mensen in het links-liberale kamp afstand van de militairen. Voor publicist en D66'er Koert Debeuf was dat een schok. 'Ik vond het walgelijk. Ook vrienden van me gingen volledig mee in de retoriek. Sommigen heb ik sinds juli niet meer gesproken, daar had ik geen zin in.'


Debeuf, sinds 2011 in Caïro woonachtig namens de Alliantie van Liberalen en Democraten in het Europees Parlement, stopte met het schrijven een boek, samen met een van zijn liberale vrienden. 'Ik wilde niet meer. Het heeft me diep geraakt. Als mensen zo'n slachtpartij verdedigen of zelfs zeggen dat er nog te weinig Moslimbroeders zijn doodgeschoten, haak ik af.'


Veel Egyptische liberalen zijn eigenlijk nationalisten, meent Debeuf. Velen waren bereid de islamisten een kans te geven, maar raakten teleurgesteld door het optreden van de regering-Morsi. 'Dat gevoel van verraad is omgeslagen in diepe haat', zegt hij.


Toch ontstonden er scheuren in het anti-Morsifront. Mohammed ElBaradei, leider van de liberale Grondwetpartij, stapte vanwege 'Rabaa' al na anderhalve maand op als vicepresident. Ook de Partij Vrij Egypte koos gaandeweg voor meer distantie jegens de nieuwe machthebbers.


Linkse activisten en de beweging 6 April richtten in september het Road of the Revolution Front op - het klinkt zo langzamerhand bijna als een cliché. De autoriteiten reageerden met een wet die demonstreren zo goed als onmogelijk maakt.


Het tekent opnieuw de onmacht van degenen die bij uitstek de revolutionaire idealen belichamen. 'Het is de democratische krachten niet gelukt munt te slaan uit de politieke ruimte die ontstond door de schade die de Moslimbroederschap opliep', schrijft Carnegie-expert Morsy.


Zij zullen weinig hoop putten uit de kieswet die vrijdag 6 juni per decreet werd afgekondigd door interim-president Adly Mansour. In het nieuwe Egyptische parlement zal slechts 22 procent van de zetels worden bezet door afgevaardigden van partijen. De rest is voor individuele kandidaten.


De sociaal-liberale partij van Shahir George weet niet eens of ze wel meedoet aan de parlementsverkiezingen. Niettemin vindt hij het belangrijk een 'nieuwe oppositie' op te bouwen. 'Anders geef je anderen de mogelijkheid een farao of Bonaparte te creëren.'


De verwarring bij de oppositie is pijnlijk, volgens George, maar heeft ook voordelen. 'Er is van alles in beweging. Dat maakt de zaken helderder. Wie is er écht voor democratie? Het filtert zich uit, als in een zeef met zand en stenen. De stenen blijven over.'

'Geen verzoening'

De nieuwe Egyptische president Abdelfatah al-Sisi heeft zondag verzoening uitgesloten met mensen die 'misdaden hebben begaan' of 'geweld hebben toegepast' tegen Egyptenaren. Met zijn woorden leek hij te doelen op aanhangers van de Moslimbroederschap van oud-president Morsi. De 59-jarige Al-Sisi, die zondag werd beëdigd in het Hooggerechtshof, noemde de Moslimbroederschap niet bij naam. De nieuwe president beloofde corruptie op alle niveaus te zullen aanpakken. Tevens leek hij een handreiking te doen naar seculiere jonge democraten, van wie een groot deel de presidentsverkiezingen vorige maand heeft geboycot. Zij zeggen dat de nieuwe president de politiestaat van de vroegere president Mubarak doet herleven. In zijn toespraak noemde Al-Sisi zijn verkiezing een 'historisch moment en keerpunt' voor Egypte. Hij prees de machtswisseling als 'democratisch en vreedzaam'. De vroegere legerchef zei te willen bouwen aan een 'stabielere toekomst' en een 'nieuw Egypte, een sterk, rechtvaardig en veilig land dat welvaart geniet'. In Caïro waren strenge veiligheidsmaatregelen genomen. Op strategische plekken stonden tanks opgesteld. Buiten het hooggerechtshof zwaaiden aanhangers van Al-Sisi met vlaggen. AP, ANP

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden