nieuws

Factchecks zijn goed tegengif tegen desinformatie, blijkt uit internationaal onderzoek

Een factcheck kan een goed tegengif zijn tegen desinformatie. Dit blijkt uit nieuw onderzoek in vier landen, waarbij proefpersonen werden blootgesteld aan desinformatie en factchecks over onder meer covid-19 en klimaatverandering.

Actievoerders demonstreren tegen covidvaccinaties, Kaapstad, Zuid-Afrika,  21 augustus 2021. Beeld Getty
Actievoerders demonstreren tegen covidvaccinaties, Kaapstad, Zuid-Afrika, 21 augustus 2021.Beeld Getty

Eerder spraken sommige wetenschappers nog hun twijfels uit over het nut van factchecken. Een feitelijke controle van een dubieus bericht zou de aandacht alleen maar extra op de desinformatie vestigen, en daardoor zelfs averechts kunnen uitpakken. ‘Toen we ons onderzoek vijf jaar geleden begonnen’, schrijft onderzoeker Thomas Wood, ‘was de consensus dat het corrigeren van desinformatie niet alleen ineffectief was, maar dat het zelfs het probleem zou verergeren en mensen verder in hun foutieve opvattingen zou versterken.’

De onderzoekers, van onder meer Ohio State University, schotelden desinformatie voor aan tweeduizend proefpersonen per land, afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk, Argentinië, Zuid-Afrika en Nigeria.

Het ging daarbij om vijf soorten berichten die voor ieder land specifiek waren, plus twee generieke onderwerpen die in alle landen spelen: klimaatverandering en covid-19. Een deel van de groep kreeg alleen de desinformatie, een ander deel de desinformatie, maar dan aangevuld met de factcheck van de lokale factcheckorganisatie.

Vervolgens moesten de proefpersonen op een schaal van 1 tot en met 5 aangeven in hoeverre ze het eens waren met een stelling. Bijvoorbeeld: ‘Zout water doodt covid-19’. Ook een controlegroep, die geen enkele aanvullende informatie (dus noch een factcheck, noch de desinformatie) kreeg, moest deze score invullen.

Het resultaat: de score verbeterde met 0,59 punten bij de groep die ook de factcheck kreeg, terwijl het effect van de desinformatie nauwelijks meetbaar was met een (negatief) verschil van slechts 0,07 punt. Onderzoeker Thomas Wood die de studie uitvoerde, concludeert: ‘Desinformatie is over het algemeen veel minder besmettelijk dan correcte informatie.’

In drie van de vier landen keken de onderzoekers wat er na twee weken nog over is van de positieve effecten. Ook na deze periode zijn die effecten nog ‘robuust’, schrijven zij in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS.

Nepnieuwsonderzoeker en factchecker Peter Burger (Universiteit Leiden) spreekt in een reactie van een interessante studie omdat de onderzoekers samenwerkten met erkende factcheck-organisaties en vanwege de experimenten in vier landen. Burger noemt de uitkomst dat het effect van een factcheck veel groter is dan van desinformatie ‘zeer bemoedigend’. Wel met de toevoeging dat dit een laboratoriumexperiment is: ‘De groep die de factcheck kreeg, zag daarbij de bron waar deze informatie vandaan kwam. Bij de onjuiste informatie zat geen bron. Dat maakt voor de perceptie wel uit.’

Een ander beperking van het onderzoek is dat het niets zegt over de verspreiding van desinformatie. ‘Vaak verspreidt onjuiste informatie via social media als een lopend vuur. De correctie hobbelt daar achteraan en bereikt een veel kleinere groep’, zegt Burger, die zelf ook actief is op twitter als fact checker. Een ander probleem: ‘Veel mensen verspreiden foutieve berichten terwijl ze weten dat die niet kloppen. Voor hen heeft een factcheck sowieso geen nut.’

Recent onderzoek van de Harvard Kennedy School bracht hierbij een aanvullend probleem aan het licht: berichten (in dit geval van Donald Trump) die voorzien werden van een waarschuwingslabel, verspreidden zich des te harder over het netwerk. En berichten die door Twitter helemaal werden geblokkeerd, vonden, bijvoorbeeld via een screenshot, hun weg via andere netwerken zoals Instagram en Facebook.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden