Factcheck: Gelijkheid een typisch christelijke waarde? 'Veel te kort door de bocht'

De Volkskrant checkt in aanloop naar de verkiezingen op 15 maart politieke uitspraken op waarheidsgehalte. Vandaag: is gelijkheid een specifiek joods-christelijke waarde?

CDA-fractievoorzitter Sybrand Buma. Beeld ANP

Sybrand Buma zei het al eerder, en bij het Carré-debat zondagavond herhaalde hij het nog eens: gelijkheid is een typisch christelijke waarde. Een 'oude joods-christelijke waarde' die 'al duizenden jaren' de bron is van het Nederlandse gedachtegoed. 'Denk aan de positie van de vrouw. Denk aan het feit dat je in dit land respect hebt voor elkaar', aldus de CDA-voorman. Tegen nu.nl zei hij het eerder: 'De gelijkwaardigheid van mensen komt oorspronkelijk uit het christendom voort.'

Aan de Universiteit van Amsterdam moet Mart Rutjes, auteur van het boek 'Door gelijkheid gegrepen', erom grinniken. 'Te simpel', 'veel te kort door de bocht', 'echt een beetje onzin', vindt de historicus de uitspraken van Buma. 'Dat gelijkheid al duizenden jaren onderdeel zou zijn van een traditie is echt onzin. Mensen zijn hier heel lang ongelijkwaardig behandeld. Denk maar aan de slavernij.'

Eerder echoput dan aanjager

Het gelijkheidsdenken begon pas in de loop van de 18de eeuw post te vatten, legt Rutjes uit, onder invloed van de Verlichting. In de eeuwen die volgden kreeg het gelijkheidsideaal steeds meer voet aan de grond, voortgestuwd door onder meer het liberalisme en het socialisme. Het christelijke geloof was daarbij eerder echoput dan aanjager: 'Er waren zeker Nederlandse Verlichtingsdenkers die inspiratie ontleenden aan Bijbelse teksten. Maar dat had vooral te maken met de alomtegenwoordigheid van het christendom: eerdere denkers lazen juist in de Bijbel allerlei rechtvaardigingen waarom men níét aan elkaar gelijk is.'

'Die christelijke waarden zijn juist vaak gebruikt om vrouwen eronder te houden', duidt ook Mathilde van Dijk, universitair docent geschiedenis van het christendom en genderstudies van de Rijksuniversiteit Groningen. De opmerking van Buma dat vrouwengelijkheid in het christendom verankerd zou zijn, doet ze dan ook lacherig af: 'Een nogal snelle conclusie die niet getuigt van veel kennis van de manier waarop de christelijke traditie is gebruikt.'

Recent idee

Pas in de jaren 80 kwam er een feministische stroming op gang, die onder aanvoering van de Amerikaanse theoloog Elisabeth Schüssler Fiorenza benadrukte dat de verhalen over Jezus ook uit zijn te leggen als pleidooi voor man-vrouwgelijkheid. 'Dat idee heeft school gemaakt. Maar het is dus pas een heel recent idee', vertelt Van Dijk. 'Zeker niet iets van duizenden jaren.'

Dat beaamt ook oudheidkundige Jona Lendering, die een blog wijdde aan de bewering van Buma over vrouwengelijkheid. Aan de ene kant had Jezus vrouwelijke volgelingen, kende de vroege kerk een vrouwelijke apostel genaamd Junia (Romeinen 16:7) en waren er ook vrouwen onder de vroege christelijke martelaren, stelt Lendering. 'Toch is niet vol te houden dat het christendom in de eeuwen daarna vrouwen heeft behandeld als volwaardig. Anders zouden religieuze ambten als het priesterschap wel voor vrouwen zijn opengesteld.'

Keerzijde

Los nog van die eeuwig herhaalde term: de joods-christelijke traditie. Die term is pas van na de Tweede Wereldoorlog, benadrukken Rutjes en Van Dijk. 'Toen het gelijkheidsdenken begon door te dringen, was het juist een van de belangrijke discussies of joden wel burgerrechten moesten krijgen', memoreert Rutjes. 'Veel mensen waren daar niet voor.'

Dat geeft al aan dat gelijkheid een keerzijde heeft, schetst Rutjes. 'Gek genoeg versterkte het ook het denken over óngelijkheid: niet iedereen is even beschaafd, anderen zijn nog niet zo ver. Dat zie je doorklinken bij de behandeling van die moslims door Buma: ze zijn nog niet zo ver in hun Verlichtingsdenken als wij.'

Conclusie

Voor wie er oog voor heeft, heeft het christendom zeker egaliserende trekken. Maar dat de christelijke traditie al duizenden jaren de moderne Nederlandse gelijkheidsidealen aandrijft en de man-vrouwgelijkheid heeft veroorzaakt, is ronduit onzinnig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden