InterviewAlan Rusbridger

‘Facebooks Hooggerechtshof’: hij moest mede bepalen of Zwarte Piet een racistische karikatuur is

Facebook en Instagram verwijderen terecht afbeeldingen van Zwarte Piet van hun platforms, oordeelde een nieuw ingestelde raad van ‘opperrechters’ die toetst of het terecht is dat iets van het grootste sociale netwerk ter wereld is verwijderd.

Oud-hoofdredacteur van The Guardian, Alan Rusbridger. Beeld Getty Images
Oud-hoofdredacteur van The Guardian, Alan Rusbridger.Beeld Getty Images

Voor het eerst velde die raad, die de Oversight Board heet, een oordeel over een Nederlands onderwerp: de verwijdering van een video van een Sinterklaasintocht waarin een Zwarte Piet te zien is. Alan Rusbridger, docent journalistiek aan de Universiteit van Oxford en oud-hoofdredacteur van de Britse krant The Guardian, is een van de twintig mensen die moest bepalen of Zwarte Piet een symbool is van een onschuldige Nederlandse traditie, of een raciale karikatuur.

Dat deed de 73-jarige Brit met negentien collega’s, onder wie de Jemenitische activist Tawakkol Karman, die de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt kreeg, en oud-premier van Denemarken Helle Thorning-Schmidt. De Oversight Board bestaat sinds 2019 en werd in het leven geroepen om modereren op het platform transparanter te maken, en onafhankelijk te laten toetsen.

Oordelen van de raad of iets terecht is verwijderd zijn bindend en onherroepelijk. Dinsdag werd bekend dat de raad ook zaken aanneemt van gebruikers die vinden dat Facebook juist iets zou moeten verwijderen dat er nog op staat.

Donald Trump

Facebook zelf kan ook zaken indienen. Het bedrijf vroeg bijvoorbeeld om een besluit over het verbannen van Donald Trump. Deze maand oordeelt de raad of het terecht was om Trump, toen nog zittend president van de VS, afgelopen januari te weren na de bestorming van het Capitool in Washington. Vindt de Oversight Board dat onterecht, dan krijgt Trump zijn accounts terug.

Al bij de oprichting van de raad, die vanwege de manier van werken al snel ‘Facebook’s Hooggerechtshof’ is gaan heten, klonk kritiek. Volstrekt onafhankelijk is de raad niet, hij opereert vanuit een door Facebook gefinancierde stichting. Hoogleraar José van Dijck van de Universiteit Utrecht zei eerder in de Volkskrant haar bedenkingen te hebben over het concept: een groep van slechts twintig mensen die wereldwijd bepaalt wat wel en niet kan, zonder de regionale context goed te begrijpen.

Zoals dus bijvoorbeeld Zwarte Piet; in de Oversight Board zit (nog) niemand uit Nederland. Via een videoverbinding vanuit het Verenigd Koninkrijk benadrukt raadslid Alan Rusbridger dat de beslissing over de Zwarte Piet-video niet unaniem was.

‘Een minderheid vond dat je ook kunt beargumenteren dat je de video had kunnen laten staan. Facebook wil in principe een stem aan iedereen geven, dus ook mensen die vinden dat Zwarte Piet een onschuldige Nederlandse traditie is.’

Waarom oordeelde een meerderheid toch dat het een raciale karikatuur is?

‘We zeggen niet: de traditie zelf is racistisch. Ik geloof ook niet dat de mensen bij zo’n optocht racistische motieven hebben, of dat de gebruiker die deze video op Facebook zette die had. Maar het tonen van de figuur Zwarte Piet is in strijd met het beleid van Facebook om blackface-afbeeldingen, raciale karikaturen, te weren. In meerderheid vindt de raad daarom dat verwijderen terecht was en de video niet teruggeplaatst hoeft te worden. Je moet dit geval zien in de context van opgeteld duizenden afbeeldingen en video’s van witte mensen die zich zwart schminken en bij andere witte mensen zwarte mensen nadoen of belachelijk maken.’

Hoe zorgt u ervoor dat mensen die vinden dat dit echt alleen maar een onschuldige lokale traditie is zich genoeg gehoord voelen?

‘We hebben ons laten informeren door mensen aan beide kanten van de kwestie en ze stevig bevraagd over hun standpunten. We zijn te rade gegaan bij comités van de Verenigde Naties en hebben onderzoeken naar bijvoorbeeld het effect van discriminatie op kinderen opgevraagd bij de Universiteit van Gothenburg. Het is geen makkelijke beslissing geweest, ik heb leden van de raad zien wisselen van standpunt. Nogmaals: juist omdat Facebook er ook wil zijn voor de stem van welke minderheid dan ook. Maar uiteindelijk vinden we Zwarte Piet schadelijk.’

Hoe maakt u het onderscheid tussen iets dat kwetst en iets dat schadelijk is?

‘Jullie Kinderombudsman constateert dat elk jaar in december zwarte kinderen worden gepest en gediscrimineerd, en sommige bang zijn om naar school te gaan vanwege Zwarte Piet. We lazen over gevallen van geweld, verbaal of fysiek, tegen mensen die vreedzaam protesteren tegen Zwarte Piet. Hiervoor is bewijs, dat we zwaarder hebben laten wegen dan het argument dat het een onschuldige traditie is.

‘Ik heb best wat kritiek op Facebook, maar hierin is het bedrijf duidelijk geweest toen het aankondigde dat raciale karikaturen als blackface niet welkom zijn op zijn platforms. Dat is een beslissing die als een soort deken over het complete platform wordt gelegd. We hebben ons afgevraagd of er redenen zijn om voor Nederland dan een uitzondering te maken. Die zijn er niet.’

Podcast: de rechters van Facebook die bepalen wat u ziet

Sinds kort heeft Facebook de Oversight Board, een soort groep van opperrechters die beslist over dit soort kwesties. Maar wie zitten daarin? En hoe werken ze? Techredacteur Pieter Sabel en hoogleraar en Waag-directeur Marleen Stikker over misschien wel de machtigste rechters ooit benoemd, de Oversight Board van Facebook, in Ondertussen in de kosmos, de podcast van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden