Facebook voor wetenschappers

Terwijl een groeiend legioen academici zich afwendt van mega-uitgever Elsevier, bloeien in de marge nieuwe publicatiecircuits op. Vanuit Amsterdam timmert United Academics aan de weg. 'Het gaat om meer dan uitgeven.'

Op de Basisweg in Amsterdam-Westpoort, waar het hoofdkwartier van wetenschappelijk uitgever Elsevier hoog optorent, is geen enkel tentje te zien. Maar virtueel staat het er vol. Als een soort Occupy hebben inmiddels tegen de zevenduizend adacemici op de petitiewebsite thecostofknowledge.com laten weten dat ze niets meer met het Brits-Nederlandse Elsevier te maken willen hebben. Noch als auteur, noch als redacteur van een van de ruim tweeduizend Elsevier-titels. Omdat Elsevier peperduur is, bibliotheken wurgcontracten oplegt en auteurs zelfs hun copyrights op eigen werk afneemt.


De zevenduizend namen zijn lang niet allemaal van topwetenschappers, maar het is een signaal dat de academische wereld toe is aan een nieuwe businessmodel, zegt oprichter Louis Lapidaire van United-Academics.org in Amsterdam.


Vanuit een leegstaand bankkantoor aan de Oudezijds Voorburgwal runnen Lapidaire en zijn CEO Frank Sanders met een kleine jonge ploeg medewerkers iets wat het midden moet gaan houden tussen Facebook voor wetenschappers en iTunes annex Spotify voor hun publicaties. 'Een platform waarop wetenschappers zich kunnen organiseren, elkaar ontmoeten, en waar kennis en werk worden uitgewisseld. In principe vrij toegankelijk', zegt Lapidaire, die zelf een achtergrond heeft in de bancaire ict-wereld en United Academics goeddeels uit eigen zak heeft opgezet.


Hij put eerlijk gezegd veel moed uit de huidige ophef, zegt Lapidiare. 'Niet omdat we iets tegen Elsevier hebben, ik begrijp hun probleem om om te schakelen zelfs wel. Maar er lijkt een keerpunt bereikt, ook omdat er alternatieven voor de traditionele manier van uitgeven zijn ontstaan. Ik zou alleen willen dat al die ondertekenaars zich nu ook bij ons gaan melden. Put your money where your mouth is, zeggen de Engelsen dan.'


Elsevier (maar ook andere grote uitgevers, Springer bijvoorbeeld) rekenen af met de afnemers van hun publicaties via kostbare abonnementen voor bibliotheken of direct via betaal-sluizen waar de lezer vanaf 30 euro betaalt om een artikel te downloaden. Logisch, misschien, toen een tijdschrift nog een papieren ding was dat moest worden gedrukt en rondgezonden. Maar wel een heel beperkte opvatting van kennisverspreiding in het internettijdperk, waarin met name sociale media nieuwe organisatievormen en uitwisseling faciliteren, zegt Lapidaire.


CEO Frank Sanders: 'Als je met je vrienden wilt afspreken, regel je dat tegenwoordig via Facebook. Als je met wetenschappelijke vrienden aan een probleem werkt, kom je bij ons - dat is het idee. Dat is ook voor wetenschappers wennen: gelijkgestemden vinden en samen werken via sociale media. Tien jaar geleden was de technologie daarvoor er niet, nu kun je er niet meer omheen.'


Kritische massa

Inmiddels zijn duizenden academici wereldwijd lid van communities bij United Academics, dat nu een paar miljoen wetenschappelijke artikelen vrij toegankelijk aanbiedt. Vooralsnog zijn daaraan voor niemand kosten verbonden. De hoop is snel een kritische massa te bereiken. Lapidaire spreekt geregeld met universiteiten over het voorstel om voor de hele instelling tegelijk en eenduidig de toegang te regelen. 'Men is in eerste instantie altijd enthousiast, tot je de deur uit bent. Dan komen de twijfels. Heeft zo publiceren wel vergelijkbare impact? Hoe ben je als instelling goed zichtbaar? Ik zie het als een fase waar we doorheen moeten. Het gaat komen.'


Daarbij passen ook andere businessmodellen, die de laatste jaren onder de noemer open access in opkomst zijn. Enkele jaren geleden was het Amerikaanse PLoS (Public Library of Science) van Nobelprijswinnaar Harold Varmus de eerste site die nadrukkelijk niet de lezers de rekening presenteert, maar de auteurs van de artikelen - per artikel tussen de 1.800 en 2.700 dollar (1.360 tot 2.040 euro), voor alles van de beoordeling tot de online distributie, indexering en archivering.


Wat later volgde Springer-Plus, dat de auteurs 850 euro vraagt per geplaatst artikel, dat daar dan al wel beoordeeld moet zijn met peer review. Fysici hebben al vijftien jaar hun Arxiv.org, de plek waar manuscripten van artikelen alvast te lezen zijn; het was destijds in zekere zin de eerste keer dat wetenschappers georganiseerd de uitgevers passeerden.


United Academics onderzoeks business-modellen als van Facebook, Google en iTunes. Lapidaire: 'Uiteindelijk zijn ook wij een bedrijf, dus moet er geld worden verdiend. Maar de discussie over open access gaat naar mijn smaak de laatste tijd hoe dan ook te veel over de vraag waar je de factuur neerlegt: aan de voordeur of aan de achterdeur.'


Uiteindelijk, is zijn analyse, maakt dat de gebruikers niet veel uit, financieel. Maar het gaat om meer. 'Het punt is, dat niet alleen het uitgeven maar de hele wetenschappelijke interactie gaat veranderen. Over tien jaar zullen we ons afvragen waarover we ons in 2012 zo druk maakten.'


NWO WIL VRIJE TOEGANG

Wetenschapsorganisatie NWO in Den Haag timmert, mede op verzoek van de Haagse politiek, al een paar jaar aan de weg om open acces in de academische wereld te introduceren. Daartoe werd twee jaar geleden een stimuleringsfonds opgezet met 5 miljoen euro. Onderzoekers kunnen daaruit subsidie aanvragen voor de auteurskosten in een open access-tijdschift. Tot nog toe, zegt een woordvoerder van NWO, zijn er zevenhonderd aanvragen ingediend, waarvan viervijfde is gehonoreerd. Daarmee is van de 2,5 miljoen nu 9 ton uitgegeven. Daarnaast is ongeveer een miljoen gestoken in het opzetten van dertig nieuwe open access-tijdschriften, of het omzetten van bestaande titels naar open access. NWO-voorzitter Jos Engelen, al jarenlang een uitgesproken criticus van de onbereikbare tijdschriften van Elsevier en andere commerciële uitgevers, zegt te hopen dat de EU op dit vlak snel met nieuwe initiatieven komt. Engelen: 'De euro-commissarissen van digitale interne markt en van wetenschap, Neelie Kroes en Máire Geoghegan-Quinn, moeten wat mij betreft de handen ineenslaan.' Deze week meldde ook natuurkundefinancier FOM een voorkeur voor onderzoekers die open acces publiceren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden