Fabriekje voor gentherapie

In Utrecht is een speciaal laboratorium ingericht voor gen- en celtherapie. Leukemiepatiënten zullen de eersten zijn die profiteren van de voortbrengselen van dit nieuwe 'fabriekje'....

Witte wegwerp-overall dichtritsen en het benauwende mondkapje vaststrikken, volgens de instructiekaart. Slof aantrekken, één been over het bankje zwaaien, de sluis naar de steriele ruimte in. Tweede slof aan en met een handige draai sta je in de nieuwe gen- en celtherapie-faciliteit die volgende week wordt geopend in het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU). Het is een van de eerste laboratoria in Nederland die menselijke cellen gaan isoleren en genetisch manipuleren, waarna ze in het ziekenhuis worden toegediend aan patiënten. De eerste proeven, met leukemiepatiënten, beginnen waarschijnlijk over een paar maanden.

Bij gen- of celtherapie worden cellen van gezonde donoren overgebracht naar de patiënt. Het verschil tussen de twee therapieën zit hem in de behandeling van de donorcellen. Bij celtherapie wordt het erfelijk materiaal van de cellen met rust gelaten, de cellen ondergaan alleen een behandeling met bijvoorbeeld groeifactoren. Bij gentherapie worden de donorcellen daadwerkelijk genetisch gemanipuleerd (met behulp van een recombinant virus) voor ze aan de patiënt worden gegeven.

Het is moeilijk ideeën voor nieuwe gentherapieën veilig in de praktijk te brengen. 'Het gaat erom dat wat ontdekt wordt op de labtafel, vertaald wordt naar een toepassing in de patiënt', legt dr. Ineke Slaper-Cortenbach uit. Ze is beheerder van de faciliteit in het UMCU. 'Minister Borst sprak zich een halfjaar geleden uit voor meer aandacht voor dergelijk onderzoek.' Met de faciliteit in Utrecht wordt de beoogde verbinding tussen laboratorium en ziekenhuis gelegd.

Zo'n verbinding is echter gebonden aan strenge veiligheidseisen. Genetisch veranderde cellen en virussen mogen niet ontsnappen uit het lab. Bovendien mogen de cellen niet besmet raken met bacteriën of schimmels. 'Om besmettingen te voorkomen heerst er een lichte overdruk in het lab zelf', vertelt Slaper-Cortenbach terwijl ze een sluisdeur opent. 'In deze sluizen heerst juist onderdruk. Daardoor fungeren ze als een grote afvoerput voor lucht.' De lucht wordt gezuiverd voordat zij weer naar buiten mag.

Slaper-Cortenbach stapt de onderzoeksruimte binnen. 'Hier wordt onder andere de zuiverheid, temperatuur en vochtigheid van de lucht vierentwintig uur per dag gemeten; als er iets mis is slaat het systeem alarm.' De bouw van het laboratorium, in een bestaand pand, kostte dan ook bijna twee miljoen euro.

Momenteel liggen er negen verschillende protocollen klaar waar de Utrechtenaren mee aan de slag kunnen. Dat houdt in dat er negen gen- of celtherapieën ver genoeg ontwikkeld zijn om op patiënten uit te proberen, of daar bijna aan toe zijn. Het protocol voor een nieuwe behandeling voor leukemie dient als pionier-onderzoek. Voor dit project werkt het UMCU samen met een soortgelijke faciliteit in Rotterdam, die ook net gebouwd is. Het wachten is nog op toestemming van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek.

Als het leukemie-protocol goed loopt, kan ook met andere therapieën worden begonnen. Er is ruimte om aan drie projecten tegelijk te werken.

'Met de negen protocollen zal het lab nog niet constant bezet zijn. Maar er zijn genoeg kleine biotechnologiebedrijven in Nederland die een idee hebben voor een gentherapie, dat ze graag in de praktijk willen testen. Zij zouden een van onze ruimtes kunnen gebruiken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden