nieuws extremisme

Extremisme in het leger: 21 onderzoeken leiden tot vertrek vier rechts-extremistische militairen

Vier militairen hebben in de afgelopen vijf jaar de krijgsmacht verlaten na extreem-rechtse uitingen of gedragingen. De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) is 21 keer een onderzoek begonnen naar mogelijk extremisme binnen het leger.

Militairen vertrekken richting Schiermonnikoog. Ze gaan spullen opruimen die op het strand zijn aangespoeld nadat het vrachtschip MSC Zoe 270 containers was verloren. Beeld ANP

Dit blijkt uit een lijst die de MIVD heeft opgesteld na een beroep op de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv). Het overgrote deel van de meldingen die de dienst binnenkreeg, betrof verdenkingen van rechts-extremisme. Over lopende onderzoeken wil de dienst niets kwijt.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

De bevindingen zijn reden tot zorg, zegt Matthew Feldman, hoofd van het in Engeland gevestigde onderzoeksinstituut ­Centre for Analysis of the Radical Right. ‘Het leger moet een afspiegeling zijn van de samenleving en de daarin heersende waarden – extremisme is dat duidelijk niet. Bovendien zijn militairen geschoold in wapengebruik en kunnen ze anderen daarin trainen. Als je bedenkt dat menig extremistische groep toewerkt naar een gewelddadige revolutie, is dat verontrustend.’ Ook terrorismecoördinator NCTV onderstreept in zijn laatste rapport over rechts-extremisme dat bij (oud-)militairen en politiemannen ‘hun ervaring met en toegang tot wapens een risico-element is’.

Zeker vier militairen zijn niet langer ­actief bij de krijgsmacht nadat de MIVD hen onder de loep had genomen. In 2015 is een reservist oneervol ontslagen vanwege banden met rechts-extremistische groeperingen, aldus de veiligheidsdienst. Een jaar later vertrok een militair die zich eveneens ‘in rechts-extremistische kringen’ begaf. Het onderzoek liep nog toen de militair uit dienst trad. Meer recentelijk nam Defensie afscheid van een inhuurkracht die rechts-extremistisch bleek. Tot slot is vorig jaar een militair ontslagen nadat op zijn telefoon foto’s van ‘extreem-rechtse uitingen’ op een kazerne waren aangetroffen, zo blijkt uit een overzicht dat de Koninklijke Marechaussee heeft opgesteld.

Mein Kampf op intranet

In de meeste gevallen had de veiligheidsdienst na onderzoek ‘geen vermoeden van strafbare feiten’. Dat gold onder meer voor hakenkruisen en een SS-embleem in een soldatenverblijf, en voor een Nederlandse versie van Mein Kampf op het intranet van Defensie. ‘Afhankelijk van de casus kan worden overgegaan tot het treffen van disciplinaire maatregelen’, licht de MIVD toe. Die hoeven geen gevolgen te hebben voor het dienstverband van betrokken militairen. Zo is een reservist die de Hitlergroet bracht (‘persoonlijke problemen’, luidt de verklaring) nog altijd in dienst. Ook een militair die interesse toonde in de Noorse terrorist Anders Breivik is, getuige de lijst, niet uit zijn functie ontheven.

Sommige voorvallen kregen simpelweg te weinig prioriteit om tot gevolgen te leiden. Zo had de MIVD in 2015 een militair in het vizier die mogelijk banden onderhield ‘met de skinheads en rechts-extremistische kringen’. Hoewel de verdenking bevestigd noch ontkracht werd, maakte de dienst wegens ‘prioritering’ geen middelen vrij voor een vervolgonderzoek. Ook een ‘white power’-logo dat in 2016 op een wc-deur in uitzendgebied werd aangetroffen, achtte de MIVD na een kort onderzoek ‘niet relevant genoeg’.

Volgens Defensie staan de voorvallen op zichzelf. ‘De afgelopen jaren heeft de MIVD op basis van incidentele aanwijzingen van rechts-extremistische uitingen binnen Defensie geconstateerd dat in geen van deze gevallen sprake was van rechts-extremistische netwerken of terroristische activiteiten’, schreef minister Ank Bijleveld in januari aan de Tweede Kamer. 

Twee weken geleden nog nam staatssecretaris Barbara Visser maatregelen tegen vijf cadetten van de Koninklijke Militaire Academie (KMA), nadat ze ‘beledigend en kwetsend beeldmateriaal van pornografische en racistische aard met verwijzingen naar nazi-Duitsland’ hadden gedeeld in de Whatsapp-groep van hun klas. Bij deze studenten is evenwel geen ‘affiniteit met nationaalsocialistisch gedachtegoed’ vastgesteld.

Wel heeft de MIVD signalen opgevangen dat extreem-rechtse bewegingen hengelen naar (oud-)militairen, blijkt uit het verstrekte overzicht. Zo onderzocht de MIVD in 2017 de wervingsactiviteiten van een burgerwacht, maar dat leverde ‘geen directe dreiging met defensie-relevantie’ op. Van het veronderstelde ronselwerk van een andere extreem-rechtse organisatie kon de veiligheidsdienst niet vaststellen dat het gericht was op ‘actief dienend defensiepersoneel’. Of oud-militairen wel zijn gerekruteerd door deze groepen, heeft de MIVD niet onderzocht. ‘Dit valt buiten de taken van de dienst.’

Jihadisme

Ook andere vormen van extremisme oefenen aantrekkingskracht uit op enkelingen in de krijgsmacht. De marechaussee onderzocht de afgelopen jaren minstens vijf meldingen van mogelijk jihadisme, blijkt uit het verstrekte overzicht, waaronder die over een zieke militair die ‘zich afzet tegen de westerse maatschappij’. Vorig jaar is bovendien een soldaat geadviseerd zijn of haar liefdesrelatie in uitzendgebied te beëindigen, vanwege het risico op jihadistische beïnvloeding. Verder hielden verschillende diensten sinds 2017 een militair met een posttraumatische stressstoornis in de gaten die was gesignaleerd bij een kraakpand van ‘hardcore’ anarchisten.

Het ernstigste geval van extremisme binnen de Nederlandse krijgsmacht betrof een leidinggevende militair die is uitgereisd naar Syrië. Defensie maakte in 2015 bekend dat sergeant Ahmed M. zich hoogstwaarschijnlijk bij Islamitische Staat (IS) had aangesloten.

De MIVD is verantwoordelijk voor de signalering en aanpak van radicalisering en extremisme binnen het defensieapparaat. Of er sprake is van strafbare feiten doet er niet zo toe, zegt extremismedeskundige Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden. ‘De MIVD werkt op basis van de Wiv, niet het strafrecht. De dienst kijkt eenvoudigweg of iets een risico is voor de nationale veiligheid.’ Leidend zijn de meldingen van militairen of burgers die de MIVD binnenkrijgt. Die worden op hun ‘merites’ beoordeeld en vervolgens al dan niet nader onderzocht. ‘Bij een passieve werkwijze is het uiteraard de vraag of de veiligheidsdienst alles ziet’, stelt Van Buuren. ‘De recente affaires bij Defensie getuigen van een gesloten cultuur, waarin men terughoudend is met het melden van misstanden bij meerderen.’

In buurlanden zijn recentelijk ernstige gevallen aan het licht gekomen. Zo werd het Duitse leger twee jaar geleden in verlegenheid gebracht door de arrestatie van luitenant Franco A. en een paar handlangers. Volgens de openbaar aanklager had A., die valselijk geregistreerd stond als­ ­Syrische vluchteling, een terroristische aanslag willen plegen (een zogeheten ‘false flag’-operatie). De militaire inlichtingendienst onderzoekt zo’n 450 mogelijke gevallen van rechts-extremisme in het leger, aldus Duitse media. In Groot-Brittannië is vorig jaar een korporaal veroordeeld tot acht jaar cel wegens zijn rol in een terroristische neonazibeweging. Mikko V. probeerde medesoldaten te rekruteren voor een aanstaande ‘rassenoorlog’.

Het is begrijpelijk dat de krijgsmacht ook radicale types aantrekt, stelt onderzoeker Feldman. ‘Voor het leger is het wenselijk dat soldaten in zekere mate patriottisch en bereid tot zelfopoffering zijn. Rechts-extremisme is die waarden on steroids. Daarom zijn legerleidingen erop gebrand de ‘rotte appels’ te weren die de ­militaire waarden in diskrediet brengen door ze in het extreme te trekken.’

Daarbij komt dat rechts-extremisme de interne veiligheid van het leger ondermijnt, schrijft de MIVD in zijn jaarverslag. ‘Het gaat bijvoorbeeld om interne onrust als gevolg van discriminatie van militairen, waardoor zowel de hiërarchische structuur binnen een eenheid als de onderlinge samenwerking onder druk kunnen komen te staan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden