Extreme vrienden

Een hele reeks uiterst rechtse groeperingen in Europa heeft zich, na de inlijving van de Krim, aangesloten bij de vriendenclub van Poetin. Moskou kan niet kieskeurig zijn.

Opnieuw linkse vrienden

Echte vrienden leer je kennen in tijden van tegenslag. Het was dus een warm gebaar van de voormalige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder dat hij zijn 70ste verjaardag deze week in het gezelschap van de Russische president Poetin vierde. Op de stoep van het fraaie Joesoepov-paleis aan de Mojka in Sint-Petersburg - waar ooit Grigori Raspoetin werd vermoord - sloot hij zijn vriend in de armen. Alsof er er sinds de inlijving van de Krim geen nieuwe Koude Oorlog is uitgebroken tussen Rusland en het Westen.


Je kan het natuurlijk ook zien als een bezoekje van Schröder aan zijn baas, want sinds zijn aftreden als bondskanselier in 2005 werkt de voormalige sociaal-democratische voorman voor het Russische staatsbedrijf Gazprom. Maar in een tijd dat Poetins buitenlandse vriendenkring snel bezig is leeg te lopen wegens het gestook van Moskou in Oekraïne, is een gebaar van vriendschap altijd welkom.


Sommige Duitse kranten noemen Schröder de 'hofnar van Poetin', maar de voormalige bondskanselier is zeker niet de enige vriend die Poetin in Duitsland heeft. Ook Schröders sociaal-democratische voorganger Helmut Schmidt loopt over van begrip voor de Russische inlijving van de Krim. Hij verweet het Westen dat het zich al te veel opwindt over de crisis in Oekraïne en over een mogelijke inval speculeert. 'Dat leidt ertoe dat aan Russische kant de zin daarin mogelijk toeneemt.' Ook bij 'Die Linke' is er begrip voor Poetin: uiteindelijk rukt de NAVO steeds verder op naar de grenzen van Rusland. Die Linke-voorzitter Bernd Riexinger keerde zich tegen verdere sancties. 'Het mag niet zo zijn dat Merkel ons meesleept in een oorlog.'


Het komt allemaal bekend voor. Ook tijdens de Koude Oorlog kon Moskou rekenen op de steun van linkse intellectuelen die de Berlijnse Muur zagen als een verdedigingswal tegen het agressieve kapitalistische Westen. Een echo daarvan klinkt door in de open brief die 300 Duitsers aan president Poetin stuurden. 'Er zijn zo langzamerhand genoeg bewijzen voor dat de VS de legitieme protesten van het Oekraïense volk voor hun eigen doeleinden hebben uitgebuit. Het patroon was ook in andere landen te zien: Servië, Georgië, Oekraïne in 2004, Egypte, Syrië, Libië, Venezuela... Wij zien de afscheiding van de Krim als een defensieve maatregel met de boodschap: Tot hier en niet verder!'

Maar nu doet rechts ook mee

De linkse fellow travellers bevinden zich tegenwoordig in een zeker voor hen ongemakkelijk gezelschap. Onder het motto 'de vijand van mijn vijand is mijn vriend' heeft zich een hele reeks uiterst rechtse groeperingen bij de vriendenclub van Moskou aangesloten. Vroeger zouden de Sovjetleiders daar niets mee te maken willen hebben, maar de tijden zijn veranderd en Moskou kan niet al te kieskeurig zijn.


Twee weken geleden bracht Marine Le Pen, de leidster van het ultranationalistische Franse Front National, een bezoek aan Moskou om de Russen een hart onder de riem te steken. Na een gesprek met parlementsvoorzitter Sergej Narysjkin, een van de Russische politici die door de EU op de zwarte lijst zijn geplaatst, sprak ze haar steun uit voor de Russische plannen om Oekraïne om te zetten in een federatie, met verregaande autonomie voor de Russisch-sprekende gebieden. Volgens haar is het conflict vooral te wijten aan de Europese Unie die Oekraïne binnen haar invloedssfeer wilde brengen.


Dat is ook de interpretatie van PVV-leider Geert Wilders. 'Het was heel onverantwoordelijk wat de EU heeft gedaan', zei hij in een interview met de zender Russia Today. 'Ze hadden zich er buiten moeten houden. Zelfs een kind kon zien dat Oekraïne niet een land is waar 99 procent van de bevolking achter het idee staat om bij de EU te gaan.' Maar anders dan Le Pen, met wie hij een verbond is aangegaan voor de Europese verkiezingen, had hij wel openlijk kritiek op de inlijving van de Krim. 'Ik vind dat Rusland de soevereiniteit van Oekraïne had moeten respecteren.'


De vriendschap tussen het Front National en de Russische nationalisten gaat al lang terug. In 1996 prees Jean-Marie Le Pen - de vader van Marine en destijds de leider van de partij - de Russische ultranationalist Zjirinovski al als een 'groot leider'. Als eregast bij de viering van het zilveren huwelijk van Zjirinovski keek Le Pen bewonderend toe hoe de LDPR-leider in een arreslee door Moskou reed en met gulle hand waardeloze muntjes rondstrooide.


Nu het patriottische gedachtengoed van Zjirinovski tot de normale kost is gaan behoren die in het Kremlin wordt opgediend, zien de Russische leiders het Front National als een nuttige bondgenoot in Europa. Andersom is er in ultrarechtse kringen bewondering voor Poetins autoritaire stijl van regeren, zijn daadkracht en de stevige greep die het Kremlin op de strategische sectoren van de Russische economie houdt.


Nigel Farage, de leider van de anti-Europese United Kingdom Independence Party (UKIP), noemde Poetin de politicus die hij het meest bewondert, al keurde hij de inlijving van de Krim af.


De Italiaanse Lega Nord maakt geen geheim van haar enthousiasme voor de inlijving van het Oekraïense schiereiland door Rusland. 'Leve het referendum op de Krim! Leve de vrije keuze van het volk!', verwelkomde voorzitter Matteo Salvini de haastig georganiseerde volksstemming waarbij de Krim voor aansluiting bij Rusland koos. Lega Nord, dat naar een onafhankelijk Padanië streeft, hoopt dat de Krim als precedent kan dienen.


Het gezelschap wordt gecompleteerd door de xenofobe British National Party van Nick Griffin en de ultrarechtse Oostenrijkse FPÖ van Heinz-Christian Strache, die ook zijn zegel van goedkeuring gaf aan het referendum op de Krim.


In het voormalige Oostblok, dat decennialang onder de plak van Moskou zat, zijn verrassend genoeg ook rechtse groeperingen te vinden die de opkomst van een sterk Rusland onder Poetin begroeten. Ultra-rechts daar ziet Rusland vooral als een bolwerk tegen de opmars van de verderfelijke westerse cultuur. 'Nee tegen de Europese pederasten, nee tegen het amerikanisme, nee tegen het homohuwelijk', vatte Volen Siderov van de Bulgaarse extreemrechtse Ataka-partij de ideologische overeenkomsten met Rusland handzaam samen. Volgens hem is er sprake van een strijd tussen de orthodoxe wereld met Rusland als centrum en de euro-atlantische wereld. 'Het homohuwelijk, het derde geslacht, incest, dat is de scheidslijn tussen het Bulgaarse volk en de Europese Unie.'


Ook Gabor Vona, leider van het Hongaarse ultra-rechtse Jobbik, dweept met het Rusland van Poetin. 'Rusland kan leiding geven aan het verzet tegen het euro-atlantische blok en het wereldkapitalisme', vertelde hij in een interview met het radiostation Voice of Russia. Hongarije moet zich volgens hem op Rusland oriënteren, want Europa en het Westen 'hebben afstand gedaan van hun meest essentiële waarden'.


Vona laat zich inspireren door Aleksandr Doegin, een ultra-nationalistische adviseur van Poetin, die zich actief bemoeit met de opstand van pro-Russische activisten in het oosten van Oekraïne. Doegin hoopt dat Jobbik, Ataka en andere partijen Europa rijp zullen maken voor aansluiting bij zijn droomproject: de Euraziatische Unie, waarvan het 'moreel zuivere' Rusland uiteraard de leiding zal hebben. Als mogelijke partner ziet Doegin ook de fascistische Gouden Dageraad-partij die in Griekenland jacht maakt op illegale immigranten. Andersom ziet Gouden Dageraad Rusland ook als een bondgenoot tegen de invloed van de EU en de VS.

Heeft Poetin wat aan ze?

Bij zo'n bont gezelschap van ultra-nationalistische vrienden kan het natuurlijk niet goed gaan. De BNP, Front National en Jobbik zaten tot voor kort gebroederlijk met de Oekraïense ultra-nationalistische Svoboda-partij samen in de Alliantie voor Europese Nationale Bewegingen (AENM).


Maar Svoboda was nu juist een van de drijvende krachten achter de revolte tegen de pro-Russische Oekraiense president Janoekovitsj. Ironisch genoeg wordt de rol van Svoboda door Moskou aangehaald als een bewijs dat de nieuwe regering in Kiev wordt beheerst door 'fascisten'. Uit woede over de steun van Jobbik en de BNP voor de inname van de Krim heeft Svoboda zich onlangs uit de AENM teruggetrokken.


Rusland hoopt volgens de Kremlin-gezinde politicoloog Sergej Markov dat het na de Europese verkiezingen een voet tussen de deur kan krijgen in Brussel. Uiteindelijk staan de euro-vijandige partijen in de peilingen op winst, zodat er misschien een pro-Russisch blok in het europarlement te vormen is.


Toch blijft het een wankele vriendenclub: een handjevol linkse fellow travellers en een bont gezelschap van ultranationalistische partijen die erom bekend staan dat ze al snel slaande ruzie met elkaar krijgen. Geen voetvolk om de Koude Oorlog mee te winnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden