Profiel Vox

Extreemrechts krijgt met partij Vox weer voet aan Spaanse grond

Santiago Albascal, hier op campagne in een voorstad van Madrid, werpt zich op als de grote redder van Spanje. Beeld Bernat Armangue / AP

Voor het eerst sinds de dood van generaal Franco lijkt extreemrechts in Spanje weer voet aan de grond te krijgen. De populistische partij Vox gaat zondag bij de landelijke verkiezingen volgens de peilingen veel zetels halen. Het succes leunt vooral op een binnenlandse aangelegenheid: de Catalaanse crisis van 2017.

‘Aan de eenheid van Spanje valt niet te tornen!’, roept de 43-jarige Santiago Abascal eerder deze maand in het dorp Covadonga door een megafoon. Achter de leider van de Vox-partij prijkt het standbeeld van Don Pelayo, een koning uit de 8ste eeuw, die de zogeheten Reconquista inluidde: de christelijke herovering van het Iberisch schiereiland op de islamitische Moren. ‘Viva España!’ juichen de toeschouwers, terwijl ze zwaaien met vlaggen van het vaderland.

Wat weinigen voor mogelijk hadden gehouden, is in rap tempo realiteit geworden. Spanje, dat binnen Europa jarenlang gold als een bastion van tolerantie, lijkt nu ontvankelijk voor een rechts-nationalistisch geluid. Volgens de peilingen gaat Vox zondag bij de landelijke verkiezingen vanuit het niets ruim 10 procent van de stemmen halen. Dat betekent dat extreemrechts voor het eerst sinds de dood van generaal Franco in 1975 weer vaste voet aan de grond in het Spaanse parlement krijgt.

De eerste voortekenen dienden zich al in december 2018 aan. Toen haalde Vox bij de regionale verkiezingen in Andalusië een eerste succes door twaalf zetels in de wacht te slepen. De partij liet meteen zien graag te willen meeregeren door een coalitie te steunen van de centrumrechtse Partido Popular en Ciudadanos. De geëiste tegenprestatie: uitzetting van 52 duizend ‘illegale migranten’ en intrekking van wetgeving over huiselijk geweld tegen vrouwen. Toen dat er niet in leek te zitten, trok de partij haar eisen weer in.

Aanhangers van Vox vrijdag in Madrid. Beeld AFP

Vox, opgericht in 2013 door teleurgestelde leden van de Partido Popular, is in veel opzichten vergelijkbaar met andere rechts-populistische partijen in West-Europa. De partij scoort door te ageren tegen het establishment en politieke correctheid. Standpunten worden in de stijl van Donald Trump zo veel mogelijk rechtstreeks aan de bevolking meegedeeld, buiten de traditionele pers om, bij voorkeur via social media.

Toch is de beweging binnen Europa uniek. Ze leunt namelijk eveneens sterk op een interne Spaanse kwestie: de binnenlandse onrust die is voortgekomen uit de Catalaanse crisis van 2017. De typische vijanden van Vox zijn niet alleen de elitebestuurders en migranten, maar ook de separatisten. Zij vormen in de ogen van Vox een existentiële bedreiging voor het land van binnenuit.

Partijleider Abascal presenteert zich als de grote redder van Spanje, vergelijkbaar met historische helden als Don Pelayo. Hij loopt naar eigen zeggen al een groot deel van zijn leven met een pistool op zak. Aanvankelijk om zijn vader, een bekende rechtse politicus in Baskenland, te beschermen tegen de Baskische terreurorganisatie ETA. Tegenwoordig, zegt hij zelf, ‘voor de bescherming van mijn vier kinderen’.

Abascal pleit voor een onmiddellijke opschorting van de Catalaanse autonomie. Dat standpunt slaat aan. Bij veel kiezers heerst het gevoel dat de Spaanse regering, onder leiding van de socialistische PSOE, te soft met de separatisten omgaat. Tekenend is dat twee centrumrechtse partijen, de Partido Popular en Ciudadanos, dit standpunt van Vox nu ook steunen.

‘Dit zijn cruciale verkiezingen’, zegt Gijs Mulder, hoogleraar Spaans aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. ‘Spanje staat op een kruispunt. Het politieke spectrum is waanzinnig gepolariseerd geraakt. Met een rechtse meerderheid kunnen er enorme dingen gaan veranderen in Spanje. Dan gaat rancunepolitiek de boventoon voeren.’

De socialistische PSOE, de partij van interim-premier Pedro Sánchez, ligt volgens de peilingen op koers om zondag de meeste stemmen te behalen: zo’n 30 procent. Sánchez hoopt dan samen met de links-populistische partij Podemos een coalitie te kunnen vormen. Maar een rechtse meerderheid is ook mogelijk: een combinatie van Partido Popular, Ciudadanos en Vox.

Alles draait om de vraag hoeveel stemmen Vox binnenhaalt. De partij zou weleens veel meer stemmers kunnen hebben dan uit de peilingen blijkt, zegt Mulder. ‘Bovendien weet een groot deel van de bevolking nog niet op wie ze gaan stemmen. In mijn ervaring vallen de Spaanse verkiezingen altijd rechtser uit dan je denkt.’

Spanje houdt zondag voor de derde keer in vier jaar tijd algemene verkiezingen. In februari schreef de interim-premier Sánchez vervroegde verkiezingen uit, nadat de centrumrechtse partijen en separatisten de begroting van zijn minderheidskabinet hadden verworpen. Sánchez zit nog geen jaar in het zadel als premier. Hij kwam in juni 2018 aan de macht, nadat het parlement de conservatieve premier Mariano Rajoy (Partido Popular) naar huis had gestuurd vanwege een corruptieschandaal.  

De vijf grootste partijen in de laatste opiniepeiling

PSOE 30%

Partido Popular 17%

Ciudadanos 13%,

Podemos 12%

Vox 11%.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden