Extreem rechts overal onder vuur

Waar linkse partijen al jaren niet in slagen, dat heeft Anders Behring Breivik - ongewild ­- voor elkaar gekregen: in heel Europa ligt het discours van extreem-rechts onder vuur. Maar alleen in Nederland en Scandinavië lijkt het debat te beklijven.

Beeld reuters

In zowat alle Europese landen krijgen de anti-immigratiepartijen hetzelfde verwijt: ze zouden de afgelopen jaren een te harde en vijandige retoriek hebben gevoerd, het risico negerend dat labiele geesten daarmee aan de haal kunnen gaan. Ze maken zich schuldig aan 'verbale brandstichting', zoals een Oostenrijkse politicoloog het formuleerde.

Heftig
Niet overal is het debat even heftig. In Duitsland en Oost-Europa komt het amper van de grond. En in Frankrijk gingen enkele linkse organisaties en politici aanvankelijk hard te keer tegen het Front National, maar bloedde de discussie snel dood. Partijvoorzitster Marine Le Pen lijkt al maanden serieus werk te maken van het opschonen van haar partij, waardoor ze de kritiek voor was.

In België, waar het Vlaams Belang regelmatig verontwaardiging wekt met radicale uitspraken, bleef het debat beperkt tot slechts enkele opiniestukken. Opvallend genoeg ging het daarin vaker over Geert Wilders dan over het Vlaams Belang zelf. Niet alleen omdat Wilders veel vaker in Breiviks manifest voorkomt, maar ook omdat hij het maatschappelijk debat over immigratie veel meer domineert dan het Vlaams Belang.

Cordon sanitaire
Door het cordon sanitaire in België is het Vlaams Belang nog steeds veel minder geaccepteerd en gemediatiseerd dan Wilders' PVV in Nederland. Ondanks de jarenlange hoge scores van Filip Dewinter en co is de algemene tendens in Vlaanderen nog altijd: je mag alles zeggen, maar het hóeft niet.

De grootste kritiek op extreemrechts klinkt in de landen waar dat 'Vlaamse' voorbehoud niet meer gold. Naast Nederland is dat vooral Denemarken, waar de regering ook door een extreem-rechtse partij - de Deense Volkspartij - wordt gedoogsteund en waar de politieke correctheid eveneens in de ban is gedaan.

Grens
'Het debat in Denemarken is enorm', zegt Lars Hedebo, opinieredacteur van de Deense krant Politiken, die een sociaal-democratische achtergrond heeft. 'Ik krijg iedere dag tien tot twintig brieven. Allemaal mensen die zeggen dat de Deense Volkspartij te harde dingen heeft gezegd over moslims, dat de grens nu is bereikt.'

Volgens Hedebo hebben linkse politici door Breiviks daad 'het momentum' gekregen. 'In Denemarken was het credo de laatste tijd dat je alles mocht zeggen wat je wilde, maar veel mensen voelden zich daar slecht over. Nu kunnen zij hun standpunt kracht bij zetten.'

Koerswijziging
Politicologen achten een koerswijziging in het debat over islam en immigratie in Denemarken waarschijnlijk. 'Ik denk dat de populistische partijen in Scandinavië een groot probleem hebben en dat ze zeker iets zullen moeten veranderen', zegt Björn Fryklund, directeur van het Instituut voor Diversiteitsstudies van de Universiteit van Malmö.

'Ik verwacht dat ze het minder over de islam zullen hebben, en meer over andere onderwerpen, zoals criminaliteit, onveiligheid, armoede. In Denemarken, maar ook in Zweden en zeker in Noorwegen.'

Voorlopig is daar niet veel van te merken. In heel Europa reageerde extreemrechts afwerend op de kritiek. 'Nee, dit is voor ons geen aanleiding tot introspectie', zei Søren Espersen, parlementslid van de Deense Volkspartij. 'We voelen ons geen fractie van een millimeter verantwoordelijk voor wat gebeurd is in Noorwegen.'

Eenzame gek
In de rest van Europa klonk de verdediging van extreem-rechts hetzelfde: Breivik is een eenzame gek, onze partij heeft nooit opgeroepen tot geweld, de harde retoriek is net nodig om het multiculturele drama tot iedereen te laten doordringen. Sommige politici gingen nog verder en beweerden dat er zonder hun harde woorden nog meer gefrustreerde kiezers zouden zijn, en mogelijk dus nog meer aanslagen.

Alleen in Noorwegen zelf erkende extreem-rechts dat het tijd is om de toon te matigen. Knut Hanselmann, burgemeester van Askøy en oudgediende van de Noorse Vooruitgangspartij, waarvan Breivik een paar jaar lid was, zei donderdag dat de partij moet ophouden met beweren dat immigranten de Noorse cultuur vernietigen.

'We zijn de partij die een zo beperkt mogelijke immigratie wil, en dat blijven we', zei Hanselmann in de krant Bergens Tidende. 'Maar de retoriek moet anders, als het over immigratie gaat. Niet alleen in de campagne, maar ook in de jaren daarna.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.