Expositie toont rijke Ethiopische cultuur

Ethiopië wordt meestal in verband gebracht met oorlog en hongersnood. Het recente grensconflict met Eritrea lijkt het negatieve beeld van het enige Afrikaanse land dat nooit werd gekoloniseerd, alleen maar te bevestigen....

NELL WESTERLAKEN

DAT DUURZAME vrede in Ethiopië op zich laat wachten, werd dit jaar nog bewezen toen een onverwacht fel grensconflict uitbrak met Eritrea. Dat de Ethiopische ambassadeur voor de Benelux de oorlog deze week luchtig afdeed als 'een klein conflict met onze goede vrienden in het noorden' is een diplomatiek understatement.

Dat Ethiopië een eeuwenlange en zeer rijke krijgerscultuur heeft is vanaf deze week te zien in het Tropenmuseum in Amsterdam. Schilden van nijlpaardhuid beslagen met bladzilver, fijn bewerkte dolken en speren in soorten en maten, een praalmantel afgezet met leeuwenmanen en schilderijen met oorlogsscenes getuigen van de trots waarmee de keizerlijke legers ooit ten strijde trokken. In 1896 wisten de Ethiopiërs onder keizer Menelik II de modern uitgeruste Italiaanse troepen te verslaan in de Slag bij Adua. De overwinning was de basis voor het huidige Ethiopië, dat door Menelik werd opgebouwd uit een groot aantal vorstendommen en sultanaten.

Maar de lange geschiedenis van oorlogen en gewapende conflicten, waaraan dit jaar weer een voetnoot werd toegevoegd, doet het land tekort. Het geweld in de jaren zeventig en tachtig, en niet te vergeten de gruwelijke hongersnoden, hebben een scherm getrokken over de unieke Ethiopische cultuur.

Meer dan welk Afrikaans land heeft Ethiopië zijn authentieke karakter behouden. Het heeft slechts enkele jaren een westerse (Italiaanse) mogendheid over de vloer gehad, en hoe wrang het ook klinkt, de plastic-cultuur kreeg geen kans doordat de straatarme bevolking nooit geld had voor meer dan het allernoodzakelijkste.

De grote tentoonstelling 'Ethiopië, de erfenis van een keizerrijk' laat vooral de culturele rijkdom zien van het land. Bij binnenkomst krijgt de museumbezoeker een kaleidoscopische impressie van zowel de cultuur, de indrukwekkende natuur als de veelheid aan volkeren (76) door middel van een diaserie. Zowel religieus als cultureel speelt de Ethiopisch orthodoxe kerk een hoofdrol. Op de expositie is een ronde dorpskerk nagebouwd met in het midden een prachtige maqdas; een heilige kamer die alleen toegankelijk is voor priesters. De buitenkant van de maqdas is traditioneel beschilderd met tientallen bijbelse en historische voorstellingen.

Het pronkstuk werd een paar jaar geleden gemaakt voor een tentoonstelling in België, maar krijgt in het Tropenmuseum een extra dimensie door de toevoeging van interactieve technieken. Op vier aanraakschermen kunnen taferelen van de maqdas naar voren worden gehaald. Met bijbehorende uitleg en verwijzingen naar dezelfde bijbelse afbeeldingen in de Europese religieuze kunst.

Hoewel maar iets meer dan de helft van de Ethiopiërs christen is, speelt de orthodoxe kerk een nadrukkelijke rol. De kerk is nauw vervlochten met de keizerlijke dynastie die het christendom verhief tot staatsgodsdienst. Deze dynastie zou volgens Ethiopische kronieken zijn ontsproten aan een avontuurtje van de koningin van Sheba met koning Salomo. Dit nooit wetenschappelijk bewezen verhaal is opgenomen in een speels kindertraject dat door de tentoonstelling loopt, in een, hoe toepasselijk, 'Sheba-piepgluurshow'. Om deze koninklijke episode te kunnen bekijken op een tv-scherm moeten de kleine bezoekers op hun knieën door een poortje kruipen; de kinderhoekjes zijn drie turven hoog.

Aan de dynastie kwam in 1974 abrupt een einde toen de stokoude keizer Haile Selassie door rebellerende militairen weinig elegant werd afgevoerd uit zijn paleis in een Volkswagen Kever. Hoogte- en dieptepunten uit het roemruchte leven van de kleine monarch zijn te zien in unieke filmbeelden, onder meer van zijn kroning, zijn verblijf in Engeland tussen 1935 en 1941 toen Mussolini Ethiopië korte tijd bezet hield, en zijn aftocht uit het paleis.

In een andere ruimte wordt zijne keizerlijke hoogheid de Leeuw van Juda voorgesteld als Daddy Selassie. De keizer groeide uit tot de held van de rasta-beweging, die zich niet alleen diens jongensnaam Ras Tafari toeëigende (en afkortte tot rasta) maar ook de kleuren van de Ethiopische vlag. Terwijl hier reggae-muziek wordt gedraaid, klinkt elders ijle Ethiopische popmuziek uit een transistorradio. Hij staat in een hokje van een nagebouwde kamer in de stijl van Harar, het islamitische centrum in het oosten van het land.

Zoals inmiddels gebruikelijk in het Tropenmuseum zijn voorwerpen en opstellingen gemixed met moderne media. Op een aantal videofilmpjes geven Ethiopiërs hun visie op de toekomst van het zwaar geteisterde en nog steeds straatarme land, dat zich pas in 1991 ontworstelde aan een bloedige communistische terreur.

Ondanks de beelden en geluiden is de expositie wat aan de brave kant. Op het nagebouwde stukje Mercato, de markt in hoofdstad Addis Abeba, zijn traditionele gebruiksvoorwerpen zoals vlechtwerk, kledingstukken en aardewerk uitgestald alsof ze in een souvenirwinkel staan. Het doet geen recht aan de adembenemende aanslag op de zintuigen die de markt in werkelijkheid is. De tentoonstelling - een prettig overzichtelijke doolhof - is overdekt met golfplaten zoals veel huizen in Addis Abeba. Om de werkelijkheid iets dichter te benaderen in het museum, hadden de ijzeren platen wellicht een tijdje in de regen moeten staan nadat ze waren aangeschaft in de doe-het-zelf-zaak.

Hier tegenover staat de schitterende collectie christelijke kunstvoorwerpen, inclusief handkruisen, kerkkronen en perkamenten manuscripten, de topstukken van Abessijnse hofcultuur en vooral de schilderijen die bijeen zijn gebracht.

De stripverhaal-methode was tot ver in deze eeuw gangbaar; het bezit van een tv-toestel is in Ethiopië nog steeds voorbehouden aan een elitegroep. Een topstuk is een schilderij van Yohannes Tesemma dat in 24 afbeeldingen het verhaal vertelt over Haile Selassie in de periode 1935-41. Zelfs Theodore Roosevelt is aanwezig op het schilderij.

De korte Ethiopische reis door het Tropenmuseum geeft misschien wat opgepoetste, maar wel indringende impressies. Het enige zintuig waarvoor niets bedacht is op de expositie, is de reuk, maar wie ooit in de drukkende hitte op een Ethiopische markt heeft rondgesjouwd, zal hier niet erg rouwig om zijn.

Ethiopië, de erfenis van een keizerrijk, tot 16 augustus in het Tropenmuseum, Linnaeusstraat 2, te Amsterdam. Open op werkdagen: 10-17 uur. Zaterdagen, zon- en feestdagen: 12-17 uur. Gesloten op 25 december, 1 januari, 30 april en 5 mei.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden