Experts voeren jihad tegen elkaar

In plaats van gezamenlijk te strijden tegen radicalisering, vechten anti-jihadisten elkaar de tent uit. Van de tientallen miljoenen subsidie die in die wereld rondgaan, zou een deel verdwijnen in verdachte enveloppen en dure overhemden.

Beeld ANP

Halim El Madkouri stond nog maar net op het plein voor Den Haag Centraal Station, op weg naar een afspraak in de binnenstad, toen hij staande werd gehouden door vier opsporingsambtenaren van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In zijn tas had de Culemborgse radicaliseringsexpert en terrorismedeskundige een envelop met vierduizend euro, die hem even daarvoor in het nabijgelegen Douwe Egberts Café was toegeschoven.

El Madkouri kreeg te horen dat hij verdacht werd van het verduisteren van subsidiegeld, geld dat verband hield met zijn missie in het leven: het tegengaan van religieus fanatisme in dit geval van jongeren die naar Syrië vertrokken. 'Programmamanager Rechtsstaat, Religie en Samenleving' was hij, bij multicultureel instituut Forum. Hij wist niet wat hij hoorde: de bankbiljetten in de envelop werden gezien als steekpenningen.

Lening

Zijn jullie belazerd, zei hij. Het zit heel anders. Hij vertelde dat de vierduizend euro 'zijn eigen geld was, uit een lening'. De overhandiger Farid L., een Berber-activist, had in de zomer van 2013 geld van hem geleend voor de aanschaf van een appartement in Al Hoceima, een Marokkaanse havenstad aan de Middellandse Zee, zei hij. Daar bezat hij zelf ook een flatje, op een heuvel.

Farid L. had een betalingsachterstand, vertelde El Madkouri, en op deze donderdagmiddag 31 juli was het restant van de lening contant voldaan. Niks geen steekpenningen dus, of het verduisteren van subsidiegelden.

Opsporing

Dat de inspectie van het ministerie van Sociale Zaken op het spoor was gekomen van El Madkouri, was het gevolg van een aangifte van Rob Dortland, een maand eerder. De interim-directeur van Forum, het instituut voor multiculturele vraagstukken, besloot hiertoe na overleg met Tjibbe Joustra, voorzitter van de raad van toezicht bij Forum. Dortland kon naar eigen zeggen niets anders doen dan melding maken van fraude en oplichting door de vooraanstaande arabist, letterkundige en islamoloog van zijn instituut.

Twee keer achter elkaar had Dortland een melding gekregen van mensen die met El Madkouri samenwerkten aan projecten om het jihadisme te bestrijden. Volgens deze meldingen had het Culemborgse PvdA-gemeenteraadslid in korte tijd minstens 13 duizend euro aan Forum-subsidies voor zichzelf opgeëist: in november 2013 vijfduizend euro, vervolgens in februari 2014 drieduizend euro en een maand later weer vijfduizend euro.

En zo kon het gebeuren dat op 31 juli de opsporingsambtenaren van het ministerie undercover aanwezig waren toen El Madkouri vierduizend euro cash ontving. De bedragen zouden afkomstig zijn uit te hoog vastgestelde budgetten van anti- jihad-bijeenkomsten, waarvan El Madkouri een deel contant opeiste bij de organisatoren.

Moeders

Lang hoefden Halim El Madkouri en Farid L. er in het Haagse café Pavlov niet over te praten, in september 2013, bijna een jaar eerder. Het moest voortaan om de vaders en moeders gaan, daar moest de actie vandaan komen. Marokkaanse moeders moesten een podium krijgen om een tegengeluid te laten horen in de discussie rond het jihadisme. Zij kregen alle ellende over zich heen en tegelijkertijd waren zij de enige naar wie potentiële Syrië-gangers wellicht nog zouden luisteren.

Hoewel de twee mannen allebei al jaren tegen de radicale islam streden, werkten ze tot voor kort nauwelijks samen. Daarvoor waren zij, waren hun benaderingen te verschillend.

Halim el Madkouri, een belezen, druk pratende en rokende PvdA'er, is politicus en een man van het woord. De programmamanager van Forum kent feilloos de weg in de wereld van de anti-radicalisering en heeft de nummers van alle ambtenaren en journalisten die zich met dit onderwerp bezighouden in zijn mobiele telefoon.

De trotse sociaal werker Farid L. is meer een man van de straat dan van de boeken. Hij zet zich al jaren af tegen de gesubsidieerde allochtonenorganisaties en strijdt op zijn eigen manier tegen het oprukkende radicalisme. Veldwerker radicalisering, noemt hij zichzelf.

L. kent de Haagse Schilderswijk op zijn duimpje, en benadrukt de Berber-identiteit via zijn Stichting Netwerk Burger en Rechtsstaat. Want, zo zegt hij, wie zich Berber voelt zal zich niet overgeven aan de intolerante islam.

Halim El Madkouri
Spil in anti-radicaliseringswereld

Arabist, islamoloog en radicaliseringsdeskundige bij het instituut voor multiculturele vraagstukken Forum. Daarnaast gemeenteraadslid voor de PvdA in Culemborg. Sinds de moord op Theo van Gogh is El Madkouri betrokken bij het gros van de anti-radicaliseringsinitiatieven in Nederland – als regelaar, man op de achtergrond, initiatiefnemer of spreker. El Madkouri werd deze zomer op staande voet ontslagen bij Forum omdat hij verdacht wordt van fraude met anti-radicaliseringssubsidies. Twee andere experts maakten daarvan melding bij zijn werkgever, die vervolgens aangifte deed. Dinsdag probeert El Madkouri, die alles ontkent, via een kort geding tegen Forum zijn baan terug te krijgen.

Bekaaid

De moeders zelf waren er tot dan toe maar bekaaid afgekomen, dat stond voor het duo in café Pavlov vast. Daar moest verandering in komen en daar zouden zij voor gaan zorgen. Weerbaarheidsbijeenkomsten, zouden ze het noemen, waar moeders van 'uitreizigers' ervaringen konden uitwisselen en oplossingen konden delen. Het moesten laagdrempelige bijeenkomsten zijn, in samenwerking met 'lokale sleutelfiguren' uit de kringen van Marokkaanse moslimvrouwen.

Kleinschalig, in de wijk, en direct gericht op de ouders die ermee te maken hadden. Dat was wat anders dan wat er de afgelopen jaren aan radicaliseringspreventie was gepresenteerd. Na de moord op Theo van Gogh in 2004 was een ware deradicaliseringsindustrie ontstaan. Tussen 2007 en 2011 werd voor het landelijke actieplan Polarisatie en Radicalisering minstens 14,4 miljoen euro aan subsidies uitgegeven. En wie een ruimere definitie hanteerde, kwam tot wel 30 miljoen euro aan anti-radicaliseringsgelden.

Het anti-jihadisme werd gepredikt door beleidsmakers van tientallen gemeenten en stadsdelen, provincies en rijksoverheid. Er werden cursussen ontwikkeld voor onderwijspersoneel, politie, jongerenwerkers en werkers in de jeugdzorg, aangeboden door talloze commerciële adviesbureaus.

Nergens ter wereld bloeit de anti-jihadindustrie zoals in Nederland, zegt criminoloog Frank Bovenkerk. Hij bekleedde jarenlang de door Forum gefinancierde Frank Buijs Leerstoel en publiceerde over de bestrijding van radicalisering. Zijn conclusie: het is volstrekt onduidelijk of de aanpak ergens toe heeft geleid. 'Je krijgt nergens antwoord op de vraag: maar helpt het ook? Er is een verregaande wildgroei van allerlei bureaus die veel kunnen adviseren maar er eigenlijk niks van weten.'

Halim El Madkouri, die namens Forum het contact onderhield met Bovenkerk toen die de leerstoel bekleedde, wilde het samen met Farid L. anders doen: doeltreffender en goedkoper. Ze zouden beginnen in Rotterdam, en daarna de ouders mobiliseren in andere jihadgevoelige gemeenten als Den Haag, Gouda, Delft en Zoetermeer.

De benodigde subsidie kwam van Forum, zo'n 20 duizend euro per bijeenkomst. Daarvan zouden onder meer de accommodatie, discussieleiding, catering en beveiliging worden betaald, zo staat het in de subsidieaanvragen.

Een thema-avond over Syrië-gangers in mei vorig jaar in Rotterdam. Na de moord op Theo van Gogh in 2004 is in Nederland een ware deradicaliserings­industrie ontstaan. Beeld Arie Kievit

Weerbaarheidstraining

In de Haagse Schilderswijk, in buurtcentrum De Mussen, lukte het om in november 2013 zo'n honderdvijftig moslimvrouwen op de been te krijgen. De Haagse stichting Moeder en Dochter, die daar doorgaans naailes en kookles geeft aan migrantenvrouwen, mobiliseerde de moeders en kreeg daar ook een vergoeding voor. Net als de organiserende stichting van Farid L.

Die vertolkte na afloop het breed gedragen gevoel dat de bijeenkomst 'een groot succes' was geweest, getuige de stukken in de pers en de enthousiaste reacties vanuit de politiek. 'Het gaat om een moeilijk te bereiken doelgroep', zei Farid L., 'we hebben de moeders een platform binnen een vertrouwde sfeer geboden zodat zij hun kant van het verhaal kunnen doen.'

Zo moest het telkens gaan met de weerbaarheidsbijeenkomsten voor moslimvrouwen, vonden El Madkouri en Farid L. Daarom werd een nieuwe opzet gemaakt voor nog eens vijf bijeenkomsten in Delft, Gouda en Den Haag Zuidwest. Forum-directeur Rob Dortland zette op 12 februari 2014 een handtekening onder het samenwerkingscontract, en zegde in totaal 63 duizend euro subsidie toe.

Hugo Boss

Net nadat hij de envelop aan Halim El Madkouri had gegeven, in het Douwe Egberts Café nabij het station Den Haag CS, werd ook Farid L. op 31 juli 2014 staande gehouden door inspecteurs van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ze vroegen hem naar de ontmoeting die hij zojuist had gehad, en naar de usb-stick die hij van El Madkouri had gekregen, waarop gescande Arabische boeken bleken te staan. Een ander team van opsporingsambtenaren deed op dat moment een inval in zijn huis in Den Haag.

Een week eerder was er tegen Farid L. aangifte gedaan, eveneens wegens misbruik van subsidiegelden. Dat was gedaan door de voormalige voorzitter van zijn Stichting Netwerk Burger en Rechtsstaat. Die had bij de politie laten optekenen dat hij met de bankpas van de stichting had gewinkeld bij De Bijenkorf en Maison de Bonneterie. Hij zou Hugo Boss-overhemden hebben gekocht, parfum en een lange wollen kostuumjas, aldus de medewerkster tegenover politie.

Farid L. verklaarde van niks te weten. Hij vermoedde dubieuze motieven bij de oud-voorzitter die aangifte tegen hem deed. Zij zou samenspannen met El Madkouri, dat kon volgens hem niet anders. De relatie tussen de twee mannen was immers gaandeweg verslechterd. Na de succesvolle weerbaarheidbijeenkomst in Den Haag organiseerden ze eind 2013 samen nog een internationale conferentie over politieke islam waar Farid L. een bedrag van 26 duizend euro mocht declareren, maar in het voorjaar van 2014 ging het mis.

Een weerbaarheidsbijeenkomst in Gouda werd dun bezocht, en in 'jihadstad' Delft ontstonden financiële en organisatorische problemen die de verhoudingen tussen de betrokken lokale Marokkaanse organisaties en het gelegenheidsduo Farid L. en El Madkouri onder grote druk zetten. Beiden vlogen elkaar steeds vaker en feller in de haren over geld, reputaties en afspraken. Steeds nadrukkelijker leken persoonlijke en zakelijke belangen door elkaar heen te gaan lopen.

De afgelopen maanden, waarin de aandacht voor Nederlandse jihadisten in Syrië sterk is toegenomen, is het van kwaad tot erger gegaan. De jihadbestrijders richten inmiddels vooral de pijlen op elkaar in plaats van op de jihad. Zij betichten het andere kamp van leugens, hoogmoed en het aanhoudend nastreven van het eigen belang.

Jaloezie

Gezeten op een Haags terras vertelt Farid L. dat het niet zozeer om geld gaat, maar om jaloezie. De sociaal werker voelde zich na de succesvolle vrouwenbijeenkomst in november 2013 in Den Haag opeens een aantrekkelijke gesprekspartner voor politiek en media, en dat zou El Madkouri een doorn in het oog zijn.

Aantijgingen over zijn shopgedrag ontkracht hij door zijn colbert open te slaan, en de gescheurde zakken en slijtplekken te tonen. Als de lening die hij bij El Madkouri zou hebben afgesloten voor een appartement ter sprake komt, zegt hij dat zijn vingers mogen worden afgehakt als hij echt een appartement zou hebben. Ooit tekende hij een voorlopig koopcontract, dat wel, maar het ontbrak hem uiteindelijk aan geld om het appartement aan te schaffen.

Farid L. zegt dat hij bezig is met de goede zaak, en niet met zijn eigen portemonnee. Om die reden heeft hij in juni het in zijn ogen malafide gedrag van El Madkouri gemeld aan Rob Dortland, de directeur van Forum. Later hield een vertegenwoordiger van een ander bureau, de Rotterdamse Stichting Europromo, een vergelijkbaar betoog. Dat zijn die twee meldingen geweest.

Halim El Madkouri, die tien jaar bij Forum werkte, werd als gevolg hiervan geschorst en op staande voet ontslagen als programmamanager. Het instituut, dat eind van het jaar wordt opgeheven, is niet van zins om El Madkouri toe te laten in het sociale plan dat voor de rest van het personeel is opgesteld. Forum heeft een reeks facturen uit 2013 en 2014 van bijeenkomsten over uitreizigers overgedragen aan het Functioneel Parket dat onderzoek doet naar mogelijke fraude en oplichting. Een woordvoerder wil niet meer kwijt dan dat er twee verdachten zijn. Hun namen laten zich raden.

'Ingeluisd'

Aanstaande dinsdag verplaatst het gevecht om de anti-radicaliseringssubsidies zich voor het eerst naar de rechtszaal. El Madkouri eist dan in kort geding zijn baan bij Forum terug. Zijn voornaamste punt zal zijn dat hij schone handen heeft, en dat hij er door Farid L. is ingeluisd. Forum-directeur Rob Dordtland zal tijdens het kort geding echter zijn twijfels over de integriteit van El Madkouri benadrukken.

Beide kemphanen likken ondertussen hun wonden. Halim El Madkouri laat via zijn advocaat weten dat de jihadbestrijding de grote verliezer is van deze kwestie. 'Er is geen snipper bewijs dat El Madkouri ooit geld voor zichzelf heeft gevraagd of gekregen. Farid L. is een werkloze oplichter en wat hij stelt, is totaal ongefundeerd. Dat kunnen wij sluitend aantonen, en dat is meteen ook zijn motief.'

Tjibbe Joustra Berouwvolle toezichthouder

Joustra grossiert in topbanen bij de (semi-)overheid. Hij was ooit de jongste secretaris-generaal van Nederland op Landbouw, en daarna onder meer Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en voorzitter van uitkeringsinstantie UWV. Momenteel is hij voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid en voorzitter van de raad van toezicht bij Forum.

Volgens betrokkenen is Joustra bij Forum slecht benaderbaar en meer bezig met het bewaken van zijn eigen imago dan met toezicht houden. Tegenover het personeel trok hij onlangs het boetekleed aan: 'We zijn al een jaar of vier in bestuurlijke perikelen verzeild geraakt. Ik heb dit nog nooit meegemaakt. Het is een nederlaag', aldus Joustra in een vertrouwelijk gespreksverslag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden