Nieuws

Exit Janssen-vaccin: een goed vaccin, maar er zijn betere

En weer werd deze week zonder pardon een vaccin uit het Nederlands vaccinatieprogramma gekukeld, dat van Janssen. Waarom? Omdat nog betere vaccins ruimschoots beschikbaar zijn. Het tekent de luxepositie van het vaccinatieprogramma waarin Nederland en veel andere westerse landen nu zitten.

Vaccinatie met het Janssen-vaccin van het personeel van het Erasmus MC in Rotterdam. Deze vaccins worden van nu niet meer ingezet in Nederland.  Beeld Marcel van den Bergh
Vaccinatie met het Janssen-vaccin van het personeel van het Erasmus MC in Rotterdam. Deze vaccins worden van nu niet meer ingezet in Nederland.Beeld Marcel van den Bergh

Niet zo lang geleden gold het Janssen-vaccin als Nederlands trots, maar nu is het ineens een afdankertje. Deze week besloot minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid), op advies van de Gezondheidsraad, om dit vaccin niet langer toe te dienen aan ‘jongere leeftijdsgroepen’.

Over AstraZeneca velde De Jonge eerder een vergelijkbaar oordeel. Zo neemt Nederland in de strijd tegen corona grotendeels afscheid van de zogeheten ‘vectorvaccins’, een klassieker in de immunologie. Bij dit type vaccin bevat een onschadelijk gemaakt virus een instructie, die ervoor zorgt dat je cellen de zogeheten ‘spike-eiwitten’ van het coronavirus aanmaken. Zo leert het lichaam het echte gevaarlijke virus tijdig herkennen en uitschakelen.

Had wetenschappers een jaar geleden verteld hoe goed de vaccins van AstraZeneca en Janssen werken, en ze zouden een gat in de lucht zijn gesprongen. Onder gevaccineerden met AstraZeneca zijn er maar liefst 90 procent minder ziekenhuisopnames dan onder niet-gevaccineerden. Janssen beschermt 85 procent van de gevaccineerden tegen ernstige ziekte door het coronavirus.

Het nadeel van beide vaccins is een ernstige, maar zeer zeldzame bijwerking bij bepaalde leeftijdsgroepen – dat valt in het niet bij de voordelen. Althans, als er niet een nóg beter vaccin in grote hoeveelheden beschikbaar zou zijn. En dat is er, voor een groot deel van de westerse wereld: dat van Pfizer en Moderna.

Deze mRNA-vaccins bestaan uit vetbolletjes met daarin een code die de cellen stimuleert de spike-eiwitten van het coronavirus aan te maken. Een revolutionaire vaccintechniek die zomaar had kunnen mislukken, maar na vele miljoenen prikken wereldwijd boven alle verwachtingen blijkt uit te pakken. Vergeleken met de vectorvaccins bieden ze een nog iets betere bescherming tegen ernstige ziekte, en het probleem met de zeldzame bijwerking speelt bij deze vaccins niet.

Gezondheidswinst

De productie van met name Pfizer is dermate op stoom gekomen, dat Nederland het zich kan veroorloven de vectorvaccins zo goed als vaarwel te zeggen, redeneert ook de Gezondheidsraad. Door de ruime beschikbaarheid van Pfizer en Moderna valt de weging van de gezondheidswinst van Janssen bij jongeren ongunstig uit – omdat die meer kans hebben op de ernstige zeldzame bijwerking én minder risico lopen door corona. Ook Denemarken, en binnenkort waarschijnlijk ook Noorwegen, schrappen AstraZeneca en Janssen uit hun vaccinatieprogramma.

Ondertussen wil Nederland de eerste overtollige AstraZeneca-vaccins naar Suriname sturen. Het beeld dat is ontstaan dat de vectorvaccins van B-kwaliteit zouden zijn, vindt vaccinatiedeskundige Ben van der Zeijst onterecht. ‘Er zijn goede vaccins als de vectorvaccins, en betere vaccins, en wij hebben de betere. Nederland heeft sowieso veel meer vaccins besteld dan nodig waren. Met wat over is kunnen we andere landen blij maken, en niet omdat die vaccins niet goed zijn.’

Tweede prik niet nodig

Ook de Gezondheidsraad zegt het luid en duidelijk: ‘Het Janssen-vaccin is nog altijd een effectief en voldoende veilig vaccin tegen covid-19.’ Het wordt in Nederland ingezet bij groepen als daklozen en ongedocumenteerden, die moeilijk te bereiken zijn voor de tweede prik die nodig is bij Pfizer en Moderna.

Dat Nederland nu vrijwel volledig overstapt op de mRNA-vaccins ‘maakt een beetje een verwende indruk’, zegt epidemioloog Frits Rosendaal. Bovendien is het volgens hem niet geheel zonder risico. ‘Je maakt jezelf zo afhankelijk van twee vaccinproducenten. Stel je voor dat zij een keer niet leveren?’

De ‘afgedankte’ vaccins gaan naar minder gefortuneerde landen die smachten naar de beschermende prikken. Rosendaal: ‘Natuurlijk, zij hebben daar helemaal geen vaccins, en iets is beter dan niets. Maar het lijkt wel een beetje op een supermarkt die eten van bijna-over-de-datum naar de voedselbank stuurt.’

Vertraging vaccinatiestrategie

De grootste vrees van Rosendaal is dat het schrappen van het vaccin van Janssen toch enige vertraging oplevert in de vaccinatiestrategie. ‘Elke vertraging is slecht, want vaccineren voorkomt sterfgevallen. Elke vaccinatie voorkomt een keten van besmettingen. Ze beschermt niet alleen de gevaccineerde, maar ook degenen die die persoon zou kunnen besmetten.’

Deze mening wordt niet gedeeld door de Gezondheidsraad. Voorzitter Bart-Jan Kullberg betoogt dat door de hogere beschermingsgraad die Pfizer en Moderna bieden het aantal ziekenhuisopnamen juist zal dalen.

Rosendaal stoort zich aan de vele wijzigingen in het vaccinatiebeleid. Die kunnen volgens hem het vertrouwen schaden. ‘Bij elke koerswijziging denken mensen, er zal wel iets aan de hand zijn met die vaccins, zijn ze wel veilig bezig?’

Na twee prikstops

Ook hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte van de UvA zag onrust ontstaan na sommige beleidswijzigingen, zoals die om AstraZeneca alleen nog toe te dienen aan 60-plussers, nadat er al twee prikstops met dat vaccin waren geweest. ‘De raarste geruchten ontstonden en de opkomstcijfers bij de huisartsen daalden. Dat je meer kans hebt op trombose door corona dan door deze vaccins, dat dubbeltje viel niet. Zulke imagoschade is lastig te herstellen.’

Maar de beslissing om te stoppen met het vaccin van Janssen zal juist meer rust brengen, denkt Van den Putte. ‘Mensen hebben, blijkt uit onderzoek, een duidelijke voorkeur voor Pfizer en Moderna, en nu kunnen ze het vaccin krijgen dat ze het liefst willen’, zegt hij. ‘Deze vaccins geven het minste risico. En je wilt in deze fase in de vaccinatiecampagne niet dat er een dode door vaccinatie in het nieuws komt.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden