Excuus: politiek met andere middelen

IN de binnen- en buitenlandse politiek maakt een middel school dat tussen geciviliseerde mensen allang wordt benut: het aanbieden van verontschuldigingen....

Waarom nu?

Na de Duitse schuldbelijdenissen voor de Tweede Wereldoorlog, krijgt de knieval van het wijlen bondskanselier Willy Brandt voor het monument van de gevallenen in Warschau alsnog navolging. Premier Blair en president Chirac hebben hun verontschuldigingen aangeboden voor respectievelijk de Great Famine, die in de vorige eeuw 800 duizend Ieren het leven kostte, en de medeplichtigheid van de Vichy-regering aan de jodenvervolging. Maar ook organisaties, zoals Franse artsen, het Rode Kruis en de katholieke kerk, hebben excuses gemaakt voor hun houding tijdens de deportatie van Franse joden.

De Zwitsers, decennia getooid met de vlag van de bijna vermoorde onschuld, boden hun excuses aan voor het aannemen van door de nazi's van hun joodse slachtoffers gestolen goud.

Buiten Europa laait in Japan de discussie steeds weer op of er een mea culpa moet worden uitgesproken in kwesties als de massamoord op Chinezen in Nanking (1937) en de gedwongen prositutie van Koreaanse, Filipijnse en westerse vrouwen. In het kader van normalisering van de betrekkingen met de Aziatische buurlanden werden inmiddels wel excuses aangeboden voor de agressie tijdens de Tweede Wereldoorlog.

In Zuid-Afrika verontschuldigde ex-president De Klerk zich voor de Waarheidscommissie voor de 'onmeetbare pijn' die het apartheidsbewind heeft veroorzaakt, al weigerde hij zijn persoonlijke rol te erkennen. En in de VS bood president Clinton zijn verontschuldigingen aan voor het Tuskegee-experiment. Zwarten werd voorgespiegeld dat zij aan syfilis werden behandeld, terwijl artsen bestudeerden hoe zij aan hun kwaal te gronde gingen.

De Tweede Wereldoorlog en zijn naweeën lijken de hoofdreden voor deze gestage stroom van excuses. Herdenkingen, nieuwe inzichten van historici op basis van vrijgekomen geheime documenten, leidden tot een genuanceerder oordeel over goed en fout. Maar ook het einde van de Koude Oorlog en het daaruit voortvloeiende debat over de verhouding tussen Realpolitik en mensenrechten, heeft politieke leiders de vrijheid verschaft onbevangener tegenover besmette episodes in het nationale verleden te staan.

Ook speelt wellicht een rol dat het liberalisme in het Westen na het failliet van het communisme geen alibi meer heeft om zijn morele beginselen te verzaken. Anders gezegd, als je vijand dood is zie je hem elke morgen in de spiegel.

Toch zit er iets niet lekker. Want hoe oprecht zijn die verontschuldigingen? Zijn ze niet te vrijblijvend, als ze niet vergezeld gaan van gebaren die pijn doen. Herstelbetalingen bijvoorbeeld. En welk onrecht leent zich voor excuses?

Zonder direct aan de motieven te twijfelen, kan worden opgemerkt dat verontschuldigingen een tweeledig doel dienen: verzoening en verbetering van betrekkingen. De excuses van Blair dienen dat doel. Zeker nu er een hoopgevend vredesproces in Noord-Ierland op gang is gekomen en wordt bedacht dat de Ieren het geheugen - slachtoffers hebben dat - van een olifant hebben. Het soort geheugen dat in allerlei conflicten (de Balkan, Griekenland en Turkije, het Midden-Oosten) oplossingen zo moeilijk maakt.

Symbolische gebaren, zoals verontschuldigingen, kunnen helpen bij het bereiken van een oplossing. Slachtoffers gaat het vooral om de ondubbelzinnige erkenning van aangedaan leed. Herstelbetalingen komen op de tweede plaats. Minstens even belangrijk is het debat dat aan verontschuldigingen vooraf gaat. En waarin een land onder ogen durft te zien dat in het verleden ernstige misstappen zijn begaan, zich daarvan rekenschap geeft en daaruit lessen trekt. Op die manier wordt in Zuid-Afrika gepoogd met de apartheidsperiode in het reine te komen.

Een voorwaarde is wel dat er een brede consensus bestaat over het onderwerp van de verontschuldigingen en dat ze op prijs worden gesteld. Bestaat er verdeeldheid, zoals in Nederland aan de vooravond van de reis van koningin Beatrix naar Indonesië (1995), dan kan dit instrument maar beter in het diplomatenkoffertje blijven. Bovendien had Jakarta niet op verontschuldigingen aangedrongen. Gemeten naar die criteria is het onwaarschijnlijk dat president Clinton uiteindelijk de nazaten van de Afro-Amerikanen een formeel excuus voor de slavernij zal aanbieden. Excuses kunnen het karakter van een boemerang krijgen, zoals president Chirac dezer dagen ondervindt.

Daarmee rijst de vraag of verontschuldigingen niet te gauw in een vorm van historisch anachronisme ontaarden. Immers, regeringen en volkeren dachten in het verleden, ook in morele zin, heel anders over slavernij, de legitimiteit van oorlog of kolonialisme. En waarom zouden regeringen die daar part noch deel aan hadden, excuses aanbieden voor de wandaden van hun voorgangers? Is het niet een vorm van politiek schmieren om enkele misdaden die in naam van de staatsraison werden begaan veel later op hun morele merites te beoordelen.

De motieven van politici die excuses aanbieden in de gaten houden en zelf in de spiegel blijven kijken, lijkt zo'n gek advies nog niet.

Joris Cammelbeeck

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden