Ex-junkie en prof.

De Nijmeegse hersenwetenschapper Marc Lewis (61) was jarenlang verslaafd. Hij schreef er een boek over. 'Morfine jatte ik 's avonds laat uit de koelkast bij de proefdieren. Ik spoot het zo mijn arm in.'

Vannacht had hij de droom weer. Hij zit in een warme kamer, vrienden om zich heen. En neven, nichten, ooms, tantes. Politiemannen ook, loerend bij de deur. Iemand houdt een lepel boven een brandende lucifer. Daarin bevindt zich het spul, de lichtbruine vloeistof die je binnen 10 seconden naar de hemel schiet. Die hemel, daar wil je zijn. Dus pak die naald en spuit het spul in je arm. Doe het, doe het, doe het.

In de droom bezwijkt Marc Lewis telkens voor de verleiding. Stijf van de angst wordt de geboren Canadees wakker. Hij kijkt de kamer rond en haalt dan opgelucht adem. Hij is veilig thuis in Arnhem. Daar verhuisde hij twee jaar geleden naartoe om hoogleraar neurowetenschappen te worden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Zijn drugsverleden ligt dertig jaar achter hem. Hij heeft het nu een plek gegeven in Een Verslaafd Brein, dat deze week verschijnt bij Maven Publishing.

Het had niet veel gescheeld of dat boek was er nooit gekomen. 'Met harddrugs werkt het zo: je stopt of je gaat dood. Van mijn 20ste tot mijn 30ste ben ik een zware gebruiker geweest. Mijn vrienden vonden me destijds al eens in half comateuze toestand met een naald in mijn arm. Ik heb net op tijd nee leren zeggen.'

Met welke drugs begon het?

'Alcohol en cannabis. Ik was jong, nieuwsgierig en ongelukkig. Een fatale combinatie. Ken je het experiment met de ongelukkige ratten van de Canadese psycholoog Bruce K. Alexander? Je stopt de ene helft van de dieren in hun eentje in een kooi van koud metaaldraad. De andere helft mag gezellig bij elkaar in een rattenpark vol speeltjes. Beide groepen krijgen morfine aangeboden, ze kunnen zo veel drinken als ze maar willen. Je zult zien dat de dieren in het rattenpark veel minder gebruiken. Ongelukkige ratten zijn gevoeliger voor de verleiding van drugs, en zo is het ook bij ongelukkige mensen.

'Ik voelde me vaak alleen, tobde continu over mijn gedrag. Was ik wel cool genoeg? Zou iemand me ooit leuk vinden? Alcohol en marihuana gaven me even dat onbezorgde en zelfverzekerde gevoel waarnaar ik hunkerde. Daarna volgden lsd en heroïne, en tsja, wat niet eigenlijk? Ik heb zelfs complete flessen hoestdrank achterovergeslagen. Als je het goede merk uitzoekt, kun je er knetterstoned van worden.'

Wanneer ging het mis?

'Misschien toen ik in een New Yorkse kroeg door twee agenten van het toilet werd getrokken omdat ik daar een joint aan het roken was. Mijn vader kwam me de volgende dag uit de cel halen. Ik schaamde me, voelde me slecht en vies. Maar het werd pas echt zorgwekkend toen ik heroïne ging spuiten. Ik kende de reputatie van dat spul. Toch pakte ik die naald. Als jonge twintiger zag ik het als een stap die ik nog moest zetten, alsof ik mijn maagdelijkheid nog moest verliezen.'

Wat doen opiaten met het brein?

'Het is vergelijkbaar met het effect van moedermelk op baby's. Moedermelk bevat natuurlijke opiaten; moleculen die pijn dempen en een gevoel van geborgenheid geven. Heroïne is vele malen sterker dan de opiaten die ons eigen lichaam aanmaakt. Toch activeert heroïne precies dezelfde receptoren in je ruggenmerg en in je hersenen. Angst, onzekerheid en neerslachtigheid worden compleet weggevaagd. Je steekt de naald in je ader en negatieve gevoelens verdwijnen binnen een paar seconden. Er is alleen rust, warmte en troost.'

Dat klinkt als iets wat je een keer moet hebben meegemaakt, heroïne spuiten.

'Ha, ik raad het je niet aan. Behalve dat lekkere gevoel geeft het molecuul je nog een venijnig cadeau. Heroïne zet je dopaminesysteem in vuur en vlam. Dat is hetzelfde systeem dat in werking treedt bij eten en seks. Dopamine zorgt ervoor dat je naar de drug gaat hunkeren, het krijgt prioriteit boven andere doelen.

'Als jonge onderzoeker deed ik proeven met ratten, terwijl ik wist dat er vlakbij een koelkast met morfine stond. Man, wat een gevecht was dat. Ik zei tegen mezelf: kijk de andere kant op, ga naar huis, doe nog een rat. Dat houd je misschien een half uur vol, of een uur. Maar dan komt het moment dat je denkt: fuck it, ik neem een shot.

'Er gebeurt iets wat psychologen ego depletion noemen: je hersenen raken zo uitgeput dat ze zich overgeven. Op de Radboud Universiteit doen mijn collega's en ik hier nu onderzoek naar. We laten rokers en niet-rokers eerst een vermoeiende taak doen, bijvoorbeeld het wegstrepen van alle e's uit een tekst. Daarna laten we ze naar verleidelijke plaatjes kijken, bijvoorbeeld van rook en sigarettenpakjes. We zijn erg benieuwd hoe die vermoeide breinen reageren op verslavingsprikkels, of je in de hersenactiviteit kunt zien waarom het na een grote inspanning nog moeilijker is om nee te zeggen.'

U bent al dertig jaar clean. Waarom besloot u nu pas dit boek te schrijven?

'Ik moest de schaamte overwinnen. Mijn vrienden, familie en collega's zouden het boek ook gaan lezen. Wilde ik echt tegen iedereen vertellen dat ik geregeld wakker ben geworden met een naald in mijn arm? Dat ik zelfs zo stom was om naalden te delen? Dat ik 's nachts inbrak in dokterspraktijken om de medicijnvoorraad te jatten? Dat ik daarvoor een jaar voorwaardelijke celstraf heb gekregen?

'Niemand hangt graag zijn vuile was buiten. Uiteindelijk heeft mijn vrouw me overgehaald het toch te doen. Ik was begonnen aan een populair-wetenschappelijk boek over verslaafde hersenen waarin ik niets vertelde over mijn eigen drugsverleden. Op een avond las mijn vrouw een paar hoofdstukken en ze zei: eh, Marc, er ontbreekt iets.'

Wanneer besloot u te stoppen met drugs?

'Dagelijks. Het was een continu proces van proberen en falen, proberen en falen. Ik heb zelfs met mijn eigen bloed een eed geschreven dat ik nooit meer drugs zou gebruiken. Werkte ook niet.'

Wanneer lukte het wel?

'Pas toen ik de schaamte voor drugs wist om te zetten in woede. Ik schaamde me in die tijd kapot, voor mijn vrienden, voor mijn familie, voor mezelf. Maar schaamte is een rotgevoel, daar wil je vanaf. En hoe komt een verslaafde van een rotgevoel af? Precies.

'Op een gegeven moment had ik een dieptepunt bereikt: de vrouw van wie ik hield had me verlaten, ik was van de universiteit geschopt, ik had een strafblad. Ineens werd ik zo boos op drugs. Ik dacht: fucking bastards, jullie maken me helemaal kapot. Ik sta dat niet langer toe. Woede is een emotie die veel beter te verdragen is dan schaamte, daardoor kon ik het volhouden. Na een paar maanden afkicken - ik deed het zelf, zonder begeleiding - werd het steeds makkelijker om nee te zeggen. Zeker toen ik weer werd aangenomen op een universiteit als onderzoeker: toen kreeg mijn leven weer zin en richting.'

Heeft u spijt van uw drugsverleden?

'Van heroïne wel: dat is echt duivels spul. Maar psychedelische drugs als lsd had ik niet willen missen. Lsd gaf me even het gevoel één te zijn met mezelf en de wereld. Het bracht me het indringende besef dat alles hersenen en waarneming is; je voegt een stofje toe en je ziet de wereld totaal anders. Misschien was ik zonder die drugsexperimenten wel een hele saaie man geworden.'

Wat zou u doen als ik nu een goed gevulde heroïnespuit op tafel zou leggen?

'Ik zou hem weggooien. Ik walg alleen al van het idee dat ik weer heroïne zou gebruiken. En ik hoop dat verslaafden daar moed uit putten: alles wat de hersenen aanleren, valt ook weer af te leren. Dat laatste kost duizend keer meer moeite, maar het kan.'

Helpt kennis over de hersenen om van een verslaving af te komen?

'Van lezers hoor ik dat die kennis in elk geval troostend werkt. Ze schrijven me: 'Hé, ik ben geen freak of een zwakkeling. Ik heb nu eenmaal een brein en daar spelen zich dit soort processen af. Dus logisch dat ik zo moeilijk van de pijnstillers of de alcohol af kom.' Maar als je me nu vraagt: had de jongere Marc Lewis minder drugs gebruikt, als hij eerst dit boek had gelezen? Dan luidt mijn antwoord: waarschijnlijk niet.'

MARC LEWIS EN DE DALAI LAMA

Vorige week floepte de uitnodiging bij Marc Lewis in zijn inbox: of hij binnenkort tien dagen naar Dharamsala in India wil afreizen voor een ontmoeting met de Dalai Lama. De Tibetaanse spiritueel leider houdt een conferentie over de 'wortels van hunkering'. Een onderwerp waarover ex-junkie en hersenwetenschapper Marc Lewis kan meepraten. Voor zijn volgende boek verzamelt hij verhalen van verslaafden, ex-verslaafden en bijna-ex-verslaafden.

Contact? www.memoirsofanaddictedbrain.com

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden