Ex-factor

V sprak Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans Van Beuningen, voordat Ann Goldstein haar vertrek bij het Stedelijk aankondigde. Ooit overstappen naar het Amsterdamse museum? Hem niet gezien. Hij noemde het museum saai, zonder karakter. Maar nu is er in de hoofdstad een vacature.

'Het Stedelijk?' Sjarel Ex reageert alsof de hele gedachte nooit in hem is opgekomen. Alsof het een totale verrassing is dat hij - dit jaar 25 jaar museumdirecteur in Nederland, tien jaar directeur van Museum Boijmans Van Beuningen en toch pas 56 jaar - de vraag krijgt toegeworpen wat een volgende stap kan zijn. En dan is er in dit land eigenlijk maar één denkbaar, dunkt de verslaggever: hink (Centraal Museum), stap (Boijmans), sprong: het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ex is duidelijk: 'Dat is dus niet mijn ambitie.' En bovendien niet relevant, want Ann Goldstein zit pas krap vier jaar in het museum aan het Museumplein.


De werkelijkheid haalde ons gesprek in. Vier dagen na het 'vrije gesprek' met Sjarel Ex in zijn glazen kantoor in het Rotterdamse museum, nog ruim voor de geplande publicatie van dit interview, dondert om 9.30 uur 's ochtends een persbericht de inboxen van de kranten binnen: Ann Goldstein verlaat het Stedelijk Museum. Verrassend, of toch niet volgens sommigen, en het gespeculeer over opvolging kan beginnen. Er is een land vol kapers op de kust, met Sjarel Ex als padrone. Vanwege zijn ervaring, zijn netwerk, inhoudelijke kennis, zakelijk talent, behendigheid met de pers en politiek, alles met een blijvende eigenwijsheid; als je met 31 jaar museumdirecteur wordt, wat Ex in 1988 overkwam, blijft je rebelse imago kennelijk aan je kleven. Zijn naam doet die reputatie overigens geen onrecht: met zo'n kinderlijke, fonetische variant van een Britse upperclass naam - Sjarel - word je nooit een oude heer. Het kordate 'Ex' daarachter klinkt toch anders dan, zeg, Beeren, Schampers, Locher, Van Krimpen of De Leeuw. Meer richting Haks, om maar wat te noemen.


'Nu de nieuwsrealiteit ons keihard heeft ingehaald komt het interview te vervallen, neem ik aan?', mailt Ex vanaf zijn vakantiebestemming. Nee dus. Juist niet. Want wie kan zich beter uitspreken over het Nederlandse museumlandschap en wat dat landschap nodig heeft? En wat gaat het Boijmans eigenlijk doen, nu na jaren van relatieve rust de hete adem van drie pas heropende musea aan het Amsterdamse Museumplein weer voelbaar is? En had Ex niet net vier - víér - nieuwe conservatoren aangenomen in zijn museum? Laten we het over dat alles nou uitgebreid, in dat vrije maar wel officiële gesprek hebben gehad. Ex legt zich er - het kan de vakantierust zijn - opgewekt bij neer.


U heeft net vier nieuwe con-servatoren aangenomen, op de afdelingen educatie, de-sign, moderne en hedendaag- se kunst in een tijd van groot-schalige bezuiniging op kunst.

'We hebben te maken gehad met een enorme subsidiekorting, die geschiedenis kent u. Er moesten de afgelopen twee jaar twaalf man uit, onder wie een conservator. Heel pijnlijk, maar de bezuinigingen zijn ingeboekt. We hebben twee jaar lang niemand kunnen aannemen. We moeten het doen met tachtig mensen, van wie dertig beveiliging. Dan moet je je richten, kiezen voor wat je essentieel vindt. Wij hebben gezegd, we gaan voor het experiment en we kijken internationaal. We zoeken nieuwe talenten en kunstenaars die iets toevoegen aan hoe hier in Nederland naar kunst en vormgeving wordt gekeken.'


Met vier conservatoren.

'Ja. Dat we vier wetenschappelijk medewerkers hebben aangenomen, is een manifest. Daarmee hebben we nu tien vaste conservatoren. De toon van de afgelopen tijd was dat de wetenschap wel geminimaliseerd kon worden in musea. Ik heb een cultuurpoliticus - ik zal zijn naam niet noemen - dat letterlijk horen zeggen. Schandálig. Onvoorstelbaar. Dat is zo slecht en zo dom. Het belang van de kenniskant van de musea wordt enorm onderschat. Wij willen het museum met deze keuze enerzijds een kurk geven, wetenschappelijk, bruikleentechnisch, in het internationale veld. Dan maak je dus grote onderzoekstentoonstellingen, zoals Van Eyck of, dit najaar, Oskar Kokoschka. Anderzijds wil ik het nieuwe uitdagen.'


Hoe gaat u dat doen, het nieuwe uitdagen?

'Met projecten die op korte termijn worden gemaakt. Er is net een serie begonnen, de Design Column van conservator Annemartine van Kesteren, waarvan het onderwerp telkens drie weken vooraf wordt bedacht, zodat het direct op ontwikkeling uit de actualiteit in kan springen. Gentechnologie, energie, gezondheidszorg, discussies over genderverandering. Waarin je steeds ziet hoe vormgevers denken aan de hand van de actualiteit. Een andere serie, Sensory Spaces, biedt ruimte voor steeds een nieuw installatiewerk van jonge, veelal buitenlandse kunstenaars. Conservator Francesco Stocchi heeft net de eerste gemaakt met kunstenaar Oscar Tuazon. We willen goed geënt zijn op het verleden maar al onze ontwikkelingen liggen in de toekomst, dat vergt dynamiek en actie. We doen het een zonder het andere te laten.'


U schrapt de middensegment-tentoonstellingen, vertelde u aan mijn collega. Wat is dat, het middensegment?

'Dat is lastig, maar het is een categorie monografische tentoonstellingen, van de klassiek modernen. Wij zouden niet meer zo snel retrospectieve tentoonstellingen doen van ik noem maar wat, Ger van Elk. Dat is heel interessant, maar dat moet een ander maar doen. Je kunt enorm investeren in mid career kunstenaarsoverzichten, maar daarmee voeg je alleen maar iets toe wat er toch al is. Wat we in plaats daarvan doen, en dat kun je ook zien, dat is heel vruchtbaar, al klinkt het zo normaal en knullig, is dat we onze eigen collectie weer meer benutten.'


Om kosten te besparen?

'Het is niet per se goedkoper, maar de kosten zitten elders: het aandacht hebben voor je eigen collectie, onderzoek doen, het geheugen bijwerken. We gaan daar expliciet tentoonstellingen aan verbinden omdat er zo veel materiaal in ons kennisgebied en eigendomsgebied zit, dat je daarmee de hele wereld kunt bespelen. Zoals nu een presentatie van conservator Noor Mertens waarbij aankopen die in verschillende tijden zijn gedaan worden gecombineerd, van onder meer David Salle, Günther Forg, Andro Wekua en Gabriel Lester. We willen intuïtiever, risicovoller, tentatiever en speelser kunnen zijn.'


En internationaal.

'Ja, Boijmans is bij uitstek een museum dat internationaal is.'


Meer dan, zeg, het Rijks-museum, het Van Abbe-museum of het Haags Gemeentemuseum?

'Je kunt overal bij musea in Nederland zien dat er accenten zijn, maar bij ons zit het in de aard van het beestje, 40 procent van de oude meesters in de collectie is internationaal, hetzelfde geldt voor de modernen en hedendaagse werken.'


U poneert nadrukkelijk een nieuwe visie en richting. Is met de recente heropening van drie musea aan het Amsterdamse Museumplein een nieuw gevoel van concurrentie ontstaan?

'Kijk, het is natuurlijk wel heel fijn dat die musea weer open zijn en dat ze weer meedoen, maar ik denk dat als je het verschil zou willen aanwijzen, je in Boijmans gemakkelijker in direct contact komt met het kunstwerk. In het Rijksmuseum hebben ze het fantastisch gedaan en door dat hele gebouw kom ik kunst tegen die de afgelopen jaren hier in Boijmans in bruikleen waren...'


Maar?

'Maar ik vond de Goya bij ons mooier hangen.'

Waarom?

'In het Rijks zijn de kunstwerken veel meer in een breed verhaal opgenomen. Een concept dat geslaagd en gevierd is en terecht bezocht door veel mensen. Maar Goya was hier de dominante aanwezige met een eigen zaal, waar je drie zalen verder nog steeds aan terugdacht.


'Ik ben niet tegen die cultuurhistorische context, maar mij valt op dat je hier gemakkelijker in contact komt met het kunstwerk. Je wordt niet weggeduwd of in een programma gehesen. Ik zal altijd voor de kunstcontext blijven kiezen, wat dat betreft ben ik een radicale conservatief. Omdat het volgens mij uiteindelijk gaat om de geest van de kunstenaar.'


Sommigen zouden die op-vatting heel gedateerd vinden.

'Laat ieder dan het zijne doen. Maar hier in Boijmans is het individuele kunstwerk een krachtbron. Die onderscheidende kwaliteit van het authentieke kunstwerk staat voorop. Want je kunt tegenwoordig op duizend manieren aan beeld komen, snel en makkelijk.'


Met de gemengde collectie van het Boijmans - van oude meesters tot hedendaagse kunst - lijkt het Stedelijk ook een belangrijke concurrent.

'Het Stedelijk is in zijn experimentele kant heel goed, maar als museum op dit moment heel saai, echt gewoon retrospectieven. Aernout Mik was een heel mooie tentoonstelling maar ik vind het museum er als geheel niet spannender door worden. Ze zijn er nog zo aan het zoeken, het heeft nog geen karakter.'


Hij is nooit omwonden geweest met zijn meningen, maar de 25 jaar directeurservaring lijkt Sjarel Ex toch een onvertoond gemak te hebben gegeven in het doen van uitspraken over het museale veld. Hoofdtoon: er gebeurt te weinig spannends. Spannend als in: nieuws. Zoals hij deed met Boijmans, door in de Rotterdamse havens de Onderzeebootloods op te zetten voor tijdelijke hedendaagse kunstprojecten, door een onlinevideokanaal ARTtube en de televisieserie Boijmans TV te initiëren, door 77 verschillende ontvangsten in het museum per jaar en een uitgebreid educatief programma. 'Het museum is een warmtebron', noemt hij het - ook in grote termen zijn ervaren meesters ongeremder. In Utrecht, waar hij in 2003 na 15 jaar stopte, had hij 'vijf plannen klaarliggen', waaronder een Rietveld Museum rondom het Rietveld-Schröderhuis, een Tate-achtige presentatieruimte voor hedendaagse kunst, mode en vormgeving in een energiecentrale langs de A2 en een locatiemuseum op de vindplaats van drie Romeinse schepen in Leidsche Rijn - 'de gemeenteraad was te bescheten om naar die plannen te luisteren'.


Het ligt gevoelig; Ex zegt liever niet te praten over een periode die hij heeft afgesloten.


Wel over het museale veld op dit moment. In dat veld lopen nu drie directeuren rond die hem en zijn destijds blanke mannelijke collega-directeuren als Schampers, Van Krimpen en Van Grevenstein in 2007 publiekelijk fel aanvielen.


In een 'brandbrief' schreven Meta Knol, Edwin Jacobs en Stijn Huijts dat het afgelopen moest zijn met het 'masculiene egocentrisme' en het 'domi-nante, westerse etnocen-trisme' in Nederlandse musea. Nu zijn zij zelf directeur in respectievelijk De Lakenhal in Leiden, het Centraal Museum in Utrecht en Bonnefanten in Maastricht. Hoe kijkt u terug op die aanklacht, na zeven jaar?

'Ja, hoe zou het met die brandbrief zijn?


'Weet je wat een leuke opmerking zou zijn? Dat het tijd wordt dat wat ze toen beloofden, ze nu ook gaan doen. De kern van hun opmerkingen was dat de musea zich meer moesten richten op de actualiteit, de hybride werkelijkheid en het publieke debat buiten de musea. Dat musea geen afgeschermde, wetenschappelijke instituten zijn. Ik voelde mij niet aangesproken. Ik vind die brief geweldig, dit soort brieven moeten er zijn. Maar nu zou ik graag zien dat ze waarmaken wat ze hebben beloofd. Je moet actief zijn, continu zenden.'


Doen ze dat niet?

'In hun brief riepen ze dat het roer radicaal om moest. Ik heb er tot nu toe weinig van gemerkt.'


Maar het is ook crisis geworden, sinds 2008. Er moet veel worden bezuinigd.

'Juist dan. Juist. Ik ging van start bij het Centraal Museum in een crisis die we nu zijn vergeten, in 1988. Ik ben meteen gaan zoeken naar nieuwe modellen en nieuwe dynamiek. Met tentoonstellingen en projecten naast het museum, met nieuw geld gefinancierd.'


U bent vijftien jaar directeur geweest in Utrecht, tien jaar in Boijmans. Wat is uw looptijd als directeur?

'Dat weet je niet. Dat weet je niet. Mijn eigen criterium is of het relevant is om er nog iets aan toe te voegen en of je eruit haalt wat er in zit. Dus op het moment dat iedereen hier alles kan en ik er geen enkele meerwaarde meer aan kan toevoegen, dan is het genoeg. Kom je mijn ontslag voorbereiden?'


Nee, maar zou u naar het Stedelijk willen of naar het buitenland?


'Geen van beide. Ik kies altijd voor mezelf, ik ben een selfmade man.'


Zou u een volgend museum nog aankunnen?

'Ik denk dat ik het leuker zou vinden een nieuw museum te beginnen. Er is ruim behoefte aan, een museum van de 21ste eeuw bijvoorbeeld.'


In het Stedelijk is toch alle ruimte voor hedendaagse kunst?

'Vind je? Ik denk dat dat hun grootste probleem is, ruimte. Die is er niet voldoende. Als het Stedelijk verstandig is, beginnen ze morgen met het ontwikkelen van een museum voor de 21ste eeuw en dat is niet in het huidige gebouw. Ze zouden een tweede gebouw kunnen openen.'


Misschien hebben ze daar niet veel zin in, na tien jaar ver-bouwen voor 80 miljoen euro.

'Dat hebben ze dan gewoon niet handig gedaan. Dit gebouw heeft na de verbouwing niet erg veel aan ruimte voor kunst gewonnen.'


Het klinkt alsof u er toch wel wat te veranderen heeft, mocht u er directeur worden.

'Er is veel tot stand gebracht, in het huidige Stedelijk. De boekwinkel is geweldig, maar het is nog geen goed museum. Dat moet nog komen.'


Vrouwen in dienst

Museum Boijmans Van Beuningen gaf de afgelopen weken vier conservatoren een vaste aanstelling: Annemartine van Kesteren voor design, Noor Mertens voor hedendaagse kunst en de stadscollectie, Saskia van Kampen voor moderne en hedendaagse kunst en Els Hoek als conservator educatie. Francesco Stocchi kreeg een langlopend freelancecontract als conservator hedendaagse kunst. Ook stelt het museum per 1 november een zakelijk leider aan: Ina Klaassen, nu nog directeur van de Willem de Kooning Academie in Rotterdam. Opmerkelijk is dat in Boijmans de zakelijk leider, op een na alle chefs en meer dan de helft van de conservatoren vrouw is. Gevraagd naar het waarom antwoordt Sjarel Ex: 'Er zijn nou eenmaal veel vrouwen in dit vak. Kijk naar de kunstopleidingen; daar is 80 procent vrouw. Het zou dan wel heel gek zijn als ik mijn staf alleen uit die 20 procent mannen zou selecteren, toch?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden