Ex-dictators lonken naar macht in Latijns Amerika

Generaal b.d. Lino Iviedo hoopt tot president van Paraguay te worden gekozen, hoewel hij een celstraf van tien jaar uitzit....

Van onze buitenlandredactie

AMSTERDAM

Militaire dictaturen zijn uit de mode in Latijns Amerika, maar overal op het continent proberen ex-generaals weer aan de macht te komen. Ze maken dankbaar gebruik van de frustraties en onvrede onder de bevolking en profileren zich als populistische burgerkandidaten.

Staatsgrepen hebben ze niet meer nodig. De weg naar de top leidt gewoon via de stembus. De militairen trekken hun uniform uit en vertrouwen erop dat het electoraat de verschrikkingen van de dictatuur is vergeten of heeft verdrongen.

Vier factoren spelen een rol bij de terugkeer van de generaals: toenemende onveiligheid, corruptie, het uitblijven van economische vooruitgang en het afknappen op democratisch gekozen beroepspolitici.

De generaals spelen handig in op die frustraties en desillusies. Ze beloven desnoods met harde hand een einde te maken aan de onveiligheid op straat. Ze zeggen te zullen afrekenen met de wijd verbreide corruptie bij leger, politie en politici.

Als het aan de generaals ligt, zullen de neoliberale hervomingen van de economie worden voortgezet, maar moet er meer aandacht worden besteed aan armoedebestrijding. En natuurlijk moet er een einde komen aan het eeuwige geklets van de politici. Geen woorden, maar daden, is het credo. Populisme viert hoogtij. De bevolking lijkt meer en meer uit te zien naar een 'sterke man'.

In Bolivia werd vorig jaar de trend gezet. Hugo Banzer werd tot president gekozen. De Bolivianen hadden kennelijk geen boodschap meer aan zijn verleden. Banzer was in 1971 met een staatsgreep aan de macht gekomen en regeerde zeven jaar als een dictator. Banzer heeft zijn schrikbewind altijd goedgepraat door te wijzen op 'de communistische dreiging'. Toen die dreiging verdween, werd Banzer een democraat. Hij profileert zich nu als een eerzaam politicus die de corruptie bestrijdt en opkomt voor de mensenrechten.

Paraguay dreigt Bolivia te volgen. In mei worden daar presidentsverkiezingen gehouden en generaal b.d. Lino Oviedo ligt ver voor in de peilingen. Oviedo is een nationalistische populist met een verleden als putchist. In 1989 was hij de stuwende kracht achter de staatsgreep die een einde maakte aan 35 jaar dictatuur onder Alfredo Strössner.

Twee jaar geleden deed hij een poging tot een paleiscoup, maar die mislukte. Oviedo is daarvoor tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld, maar hij is vast van plan desnoods vanuit zijn cel de strijd aan te gaan binden met de corruptie, wapensmokkel en witwaspraktijken die tijdens de 'democratische' opvolgers van Strössner een hoge vlucht hebben genomen.

Ook in Ecuador overwegen ex-generaals in mei als burgers aan de presidentsverkiezingen mee te doen. Paco Moncayo, die drie jaar geleden aan het hoofd van de strijdkrachten stond tijdens de grensoorlog met Peru, stelt aanhoudend de corruptie onder politici aan de kaak en was vorig jaar de grote man achter de schermen bij de afzetting van president Abdalá Bucaram, het boegbeeld van de corruptie en vriendjespolitiek.

Moncayo is niet de enige ex-generaal die presidentiële aspiraties heeft. Ook René Yandún overweegt zich kandidaat te stellen. Vorig jaar september werd Yandún op nonactief gesteld, toen hij in het openbaar verklaarde dat de bevolking van Ecuador 'liever een dictatuur heeft dan een corrupte democratie'.

Als er in Latijns Amerika één land is waar politiek en corruptie hand in hand gaan, is het Colombia. In mei wordt daar een opvolger gekozen voor president Samper, die ervan is beschuldigd banden met de cocaïnemaffia te hebben.

Behalve een reeks traditionele politici en a-politieke corruptiebestrijders doet ook ex-generaal Bedoya een gooi naar het presidentschap. Bedoya is de man van de harde lijn. Eerbiediging van de mensenrechten staat niet hoog op zijn prioriteitenlijstje. Hij denkt dat de strijd tegen de guerrillabewegingen en de drugskartels met militaire middelen kan worden gewonnen.

In december gaan ook de Venezolanen een nieuwe president kiezen. In de opiniepeilingen ligt ex-Miss Universe Irene Saez op kop. De burgemeester van een wijk in de hoofdstad Caracas wordt in de peilingen gevolgd door Hugo Chávez, de kolonel die in 1992 zijn staatsgreep zag mislukken en sinds kort weer vrij man is.

Chávez paait het electoraat met linkse retoriek. Hij is vooral populair bij de armen. Als Chávez president wordt, belooft hij het Congres te ontbinden, de betalingen van de buitenlandse schuld op te schorten en de privatiseringen terug te draaien.

In Chili zijn de militairen naar de achtergrond gedreven, maar hun rol is nog lang niet uitgespeeld. Hoewel Chili al acht jaar door burgerregeringen wordt bestuurd, blijft Pinochet een politieke factor van formaat. De ex-dictator is tot zijn dood lid van de Senaat. Hij leidt daar de rechtse fractie die elke democratische hervorming kan tegenhouden.

Pinochet-getrouwen domineren nog steeds het Hooggerechtshof en de Nationale Veiligheidsraad, die het regeringsbeleid controleert. De strijdkrachten krijgen bovendien een vast percentage van de begroting en mogen dat bedrag naar eigen inzicht besteden.

In tegenstelling tot Chili, waar de burgerregering weliswaar rekening houdt met de strijdkrachten, maar toch een eigen koers vaart, staat president Fujimori in Peru volledig onder controle van het leger. 'Fujimori is een paranoïde dictator die slechts dankzij het leger regeert', verzuchtte de oud-secretaris-generaal van de VN, Javier Perez de Cuellar, onlangs. Fujimori versloeg de om zijn voorzichtige uitspraken bekendstaande Perez de Cuellar met groot gemak bij de laatste presidentsverkiezingen.

En zelfs in Mexico, waar de strijdkrachten zich al zeventig jaar afzijdig houden, groeit de rol van de militairen. Een generaal is verantwoordelijk voor de veiligheid in de notoir onveilige hoofdstad. President Zedillo stelde generaals aan het hoofd van de politie, de geheime diensten en de drugsbestrijding. Chiapas is grotendeels gemilitariseerd. In de deelstaten waar de drugsmaffia actief is - dus in bijna alle deelstaten - bemannen zwaar bewapende militairen de wegversperringen.

De strijdkrachten in Mexico stonden tot voor kort, anders dan de politie, bekend als gedisciplineerd en nauwelijks corrupt. Toen vorig jaar werd onthuld dat het hoofd van de drugsbestrijdingsdienst, generaal Guttierez, op de loonlijst van de drugsmaffia stond, waren de Mexicanen weer een illusie armer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden