Ex-communist en politicoloog Eduard Novak waarschuwt voor ontspoorde revoluties 'Privatisering in Tsjechië is te snel gegaan'

'Onder de communisten was ik dertig jaar lang niet salonfähig, nu ben ik als voormalig communist weer salonunfähig.' Eduard Novak is gepensioneerd politicoloog, maar mocht lange tijd zijn beroep niet uitoefenen....

Van onze verslaggeefster

Anneke Teunissen

PRAAG Vandaag en morgen gaan de Tsjechen naar de stembus om een parlement te kiezen. Volgens alle opiniepeilingen blijft de rechtse ODS van premier Vaclav Klaus de grootste partij. De Tsjechen lijken er niets voor te voelen links weer aan de macht te helpen, zoals in de postcommunistische buurlanden.

Eduard Novak is na de oorlog lid geworden van de communistische partij. In 1961 werd hij eruit gegooid. 'Na de onthullingen van Chroesjtsjov in 1956 over Stalin discussieerden we veel over diens misdaden. Dat werd als staatsvijandig beschouwd.

'Nu zijn we als voormalige communisten niet salonfähig. Zelfs lid worden van de sociaal-democratische partij helpt niet. Die wordt als een partij van voormalig communisten beschouwd en daarmee uit. Alleen als je lid bent van een regeringspartij, word je je communistische verleden niet aangerekend.

'Ik stem op de sociaal-democraten. Dat vind ik passen in mijn ontwikkeling. Maar lid worden doe ik niet meer, want morgen wil ik de partij kunnen bekritiseren.'

- Wat vindt u van Vaclav Klaus?

'Na de val van het communisme moest Tsjechië zich onvermijdelijk op de markteconomie oriënteren, maar niet op de rücksichtslose wijze als nu gebeurt. Klaus vaart een conservatieve koers à la Thatcher en Reagan. Dat vind ik negentiende-eeuws. In elke maatschappij valt er dan sowieso 40 procent buiten de boot: ouderen, kinderen, zieken, gehandicapten. Die zijn er niet verantwoordelijk voor dat ze arm zijn.

'Alle revoluties, de Franse, de Russische, ontspoorden door het steeds hogere tempo waarin hervormingen werden doorgevoerd. Als je in een overijverig tempo structuren wilt veranderen, leidt dat tot sectarisme en deformaties.

'Klaus doet dat nu ook. De privatisering ging te snel. Sneller dan de wetgeving kon bijhouden. In plaats van degelijke wetten kwamen er belachelijke voorschriften. Dat heeft avonturiers en zwendelaars alle ruimte geboden. Een langzame privatisering had dat kunnen voorkomen.'

- Maar het gaat toch goed met Tsjechië: 5 procent groei, slechts 3 procent werkloosheid?

'Ja, Tsjechië is een modelland, als je de internationale pers mag geloven. Maar dat is al zeshonderd jaar zo. Bohemen en Moravië vormden de succesvolle kern van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Zelfs onder de communisten Husak en Jakes waren we succesvol in economisch opzicht.

'Verborgen werkloosheid, zoals die onder het communisme bestond, bestaat nog steeds. In de grote fabrieken werken veel mensen die eigenlijk niks te doen hebben. Onze industrie is voor de helft bankroet, maar zulke bedrijven worden niet failliet verklaard uit angst voor werkloosheid. Het gunstige werkloosheidscijfer van 3 procent wordt in feite door zwendel bereikt. In Polen bijvoorbeeld hebben ze echt geherstructureerd, daar hebben ze dan ook echte werkloosheid. Tsjechië kan concurreren, niet door een hoge arbeidsproduktiviteit maar door de lage lonen.

In het Westen wordt het succesverhaal Tsjechië te gemakkelijk geloofd.'

- En de oppositie?

'De kracht van de regering is de zwakte van de oppositie. De oppositie is sterk verdeeld. De sociaal-democraten willen niet samenwerken met de communisten en - uiteraard - niet met extreem-rechts. In Polen en Hongarije hebben de communisten zich getransformeerd tot sociaal-democraten. Helaas is dat hier niet gebeurd. Hier is de communistische partij nog steeds reactionair. Ze waren anti-sociaal-democratisch en dat zijn ze nog steeds. De communisten blokkeren met hun 10 tot 15 procent van het electoraat wel een deel van de stemmen voor links.'

- Is er geen ander perspectief? Bijvoorbeeld samenwerking van de sociaal-democraten met de christen-democratische KDU-CSL, de meest sociaal georiënteerde van de rechtse regeringspartijen?

'Ja, de christen-democraten zijn voor een sociale en ecologisch verantwoorde markteconomie. Ze houden de deur open voor samenwerking. Dus kunnen ze de komende twintig jaar altijd regeren, met links (CSSD) of met rechts (ODS). Een coalitie van de CSSD met de KDU-CSL zou natuurlijk beter zijn dan de huidige coalitie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.