Evenwichtig levensverhaal van een soms moeilijk mens

Thea Derks: Reinbert de Leeuw - Mens of melodie

****

Leporello Uitgevers;

382 pagina's; euro 29,90

Je begint toch minder onbevangen met lezen van een biografie als het onderwerp zelf er zijn veto over heeft uitgesproken. Vooral als je leest dat de musicus, nu Reinbert de Leeuw - Mens of melodie tóch is verschenen, daar 'helemaal overstuur' van is (Het Parool, 14 maart). Hij briest dat zijn levensverhaal 'vol onzin staat', maar maakt niet duidelijk welke grieven hij precies heeft.

Dat kon hij ook al niet vertellen aan de biografe, musicoloog en journalist Thea Derks. Toen zij hem haar manuscript liet lezen, vertelt zij in Het Parool, meldde hij haar al de volgende ochtend dat er iets 'fundamenteel mis' was met het boek waaraan hij zelf had meegewerkt. Waarom zei De Leeuw niet eerder dat hij dat gewroet in zijn jeugd en zijn privéleven verschrikkelijk vond?

Afgelopen februari werd de 75ste verjaardag van de pianist, componist en dirigent gevierd. Dagenlang stond hij in het middelpunt. Jammer dat de presentatie van zijn biografie bij die gelegenheid niet doorging, omdat hij de tekst niet had geautoriseerd. De Bezige Bij wilde de biografie zonder toestemming niet uitgeven - dat lag contractueel vast - en Derks stapte naar uitgeverij Leporello die het wél uitgaf. Gelukkig, want anders had Derks zeven jaar voor niets gewerkt.

Met Reinbert de Leeuw - Mens of melodie is fundamenteel niks mis. 'Ongeautoriseerde biografie' staat in kleine lettertjes achterop. Het is een degelijk werk, geschreven op basis van grondig spitwerk in archieven en meer dan honderd gesprekken met familieleden, vrienden en muzikanten. Derks' stijl is een beetje kleurloos, maar ze geeft een prachtig beeld van het Nederlandse muziekleven in de tweede helft van de 20ste eeuw.

Ook in de muziek kwam de verbeelding aan de macht. De avant-garde - waartoe naast De Leeuw onder anderen Peter Schat, Jan van Vlijmen, Louis Andriessen en Misha Mengelberg behoorden - wilde dat er meer aandacht kwam voor eigentijdse componisten. Als 'de Notenkrakers' verstoorden zij eind jaren zestig concerten van symfonieorkesten. Ze maakten een opera, Reconstructie, over Che Guevara, waarvoor Harry Mulisch en Hugo Claus het libretto schreven. Ze kregen voor elkaar dat componisten en ensembles voortaan werden gesubsidieerd.

Angry young men waren ze - maar geen jongens van de gestampte pot. Volbloed intellectuelen. Chic links. Musiceren op straat in arbeiderswijken, zoals Louis Andriessen deed met zijn orkest De Volharding, lag De Leeuw niet zo; wel wist hij alles van muziektheorie en muziekgeschiedenis. Hij ging liever niet naar Cuba of Mao's China. Liever dineerde hij met zijn vrienden van de Herenclub, onder wie de politici Hans van Mierlo en Marcel van Dam. Mulisch hield van De Leeuws schaterlach. Maar hij durfde niet te vragen waarom hij nooit een vriendin had.

Ook al hoorde De Leeuw bij de culturele elite, hij bereikte meer luisteraars dan zijn bentgenoten. Zelfs wie in de jaren zeventig vooral van popmuziek hield en piepknormuziek verafschuwde, kende toch de pianomuziek van Erik Satie; De Leeuws vertolkingen werden bestsellers. Als dirigent bracht De Leeuw gedenkwaardige Nederlandse premières van internationale grootheden zoals Olivier Messiaen, Steve Reich en John Cage.

Derks oordeelt niet, ze laat anderen aan het woord. Maar haar bewondering is voelbaar. Voor De Leeuws muzikale talent, zijn gedrevenheid, zijn vermogen studenten te inspireren en de allerbeste componisten en musici bijeen te brengen. Hij geeft zich volledig, hij ademt muziek. Maar hij laat zich niet sturen. Een vriendin noemt hem 'ongecorrigeerd'. Die eigenschap heeft misschien met De Leeuws jeugd te maken. Hij verloor zijn vader op zijn 14de, en drie jaar later zijn moeder. Zij was een bekend kinderpsychiater, maar voor de opvoeding van haar eigen drie kinderen had ze geen tijd. Zo kon Reinbert zich uitleven op zijn piano en een eigen wereld ontwikkelen, ongecorrigeerd - en nooit meer te corrigeren. Die monomanie maakt hem voor sommigen een moeilijk mens. Koppig, overtuigd van eigen gelijk, fel in zijn voorkeur en afkeer. Woest belde hij redacties van kranten als een recensie of interview hem niet zinde.

Het kwaadst werd hij als hij werd weggezet als 'kunstpaus'. Toch viel het niet de ontkennen: de rebellen van weleer bezetten in de jaren tachtig en negentig sleutelposities in het kunstleven. Wie carrière wilde maken in een bepaald type muziek, kon moeilijk om De Leeuw heen. De voormalige Notenkrakers nestelden zich in besturen en adviesraden. Ze hadden grote macht, maar dat mocht je niet zeggen: zij deden het voor de muziek.

Iemand zal maar zo'n goede, evenwichtige biografie aan je wijden. Thea Derks heeft de verleiding weerstaan om van De Leeuws potsierlijke reactie een slothoofdstuk te maken. Droevig dat uitgerekend een kunstenaar een schrijver die vrijheid niet gunt. Maar wie deze biografie heeft gelezen, begrijpt waarom De Leeuw zijn toestemming weigerde; het past naadloos bij het beschreven karakter.

Een verhaal over zíjn leven waarin hij niet de regie heeft, dat moet voor deze loner die zijn leven en zijn orkesten strak dirigeert onverdraaglijk zijn. Koppig en onverschrokken vasthouden aan inzichten maakten hem ook tot wie hij is: een van de allergrootsten in de Nederlandse muziek.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden