Eventjes floept het licht aan in de donkere kamer van Majesteit

Oud-bewindslieden doen boekje open in tv-programma...

Van onze verslaggever Jan Hoedeman

AMSTERDAM Koningin Beatrix oefent invloed uit op benoemingen, zo bleek gisteren uit het televisieprogramma Reporter. Een aantal oud-bewindslieden vertelde met een zekere openheid over hun ervaringen met het zittende staatshoofd. Zo vertelde oud-staatssecretaris Henk Koning (VVD) over zijn gesprekjes met de koningin omtrent zijn kandidatuur als voorzitter van de Algemene Rekenkamer. Ten tijde van het derde kabinet-Lubbers zag Beatrix zijn tegenkandidaat Saskia Stuiveling niet zitten. PvdA-minister Ien Dales van Binnenlandse Zaken voelde er wel voor haar partijgenote Stuiveling te benoemen. Koning ging de boer op en vertelde CDA-fractievoorzitter Elco Brinkman dat Beatrix hém wilde. Die had het al gehoord van premier Ruud Lubbers. Koning werd het. Beatrix zei nadien tegen Koning, die over de afloop nogal nerveus was: ‘Ziet u wel!’

Op zich is er niet veel bijzonders aan de invloed die koningin Beatrix uitoefent. Maar als de schijnwerper even wordt aangezet in de donkere kamer van de Majesteit, wil iedereen graag kennisnemen van wat ze in een bepaald geval precies vond en hoe het bestuurlijke proces verliep. Bij het vertrek van Koning in 1999 was Stuiveling weer kandidaat. Beatrix was voor haar tegenkandidaat Ad Havermans. Nu werd Stuiveling het. Toenmalig minister Bram Peper gisteravond: ‘Majesteit kent haar plaats.’ Dat is ook de enige manier waarop het systeem functioneert.

Beatrix mag als lid van de regering iets van benoemingen vinden. Ze geeft de verantwoordelijke ministers haar opvatting. Bijna dertig jaar ervaring in de regering veronderstelt enige kennis van zaken. Het zijn niet alleen benoemingen waar Beatrix invloed op heeft. Iedere maandagmiddag verschijnt de minister-president op paleis Huis ten Bosch. Ze heeft er sinds 1980 drie versleten. Balkenende is haar vierde. De premiers maken ook weleens gebruik van het feit dat ze weten wat de koningin vindt. Oud-minister Ritzen, die diende onder Lubbers en Kok, zei daarover eerder in de Volkskrant: ‘Ze lieten zich erop voorstaan dat ze eens per week met de koningin spraken. Dat privilege gebruikten ze om zichzelf af te schermen en hun macht in de ministerraad te ondersteunen. Zo van: je kunt dat wel vinden, maar ik en de koningin’

Tijdens het tweede paarse kabinet werd in 1997 de euthanasiewetgeving vastgesteld. Minister Els Borst van Volksgezondheid ervoer Beatrix als een tegenkracht, die haar dwong goed uit te leggen waarom ze vond wat ze vond, zo vertelde ze in een interview. Beatrix was ongetwijfeld meer betrokken bij het onderwerp omdat haar moeder Juliana steeds verder achteruit ging en de gezondheid van haar vader veel ups en downs kende.

Het staatshoofd is wel afhankelijk van de welwillendheid en het vertrouwen van haar gesprekspartners. De eerste vijftien jaar van haar koningschap kwam er weinig naar buiten over haar in de regel duidelijke opvattingen. Daarbij had ze soms geluk. In de nadagen van het ministerschap van Brinkman had de staat in 1989 het paleisje op het Lange Voorhout aangekocht. Want de Oranjes stonden er financieel niet zo goed voor. Beatrix kreeg 3 miljoen gulden voor het onroerend goed. Als dat destijds was uitgelekt, na zeven jaar van grote bezuinigingen, was het een grote rel geworden.

Elf jaar na dato vertelde minister Hedy d’Ancona erover: ze had geprobeerd de aankoop terug te draaien. Ze had hierover gefulmineerd tegen Lubbers, die zei dat het niet terug te draaien was. Lubbers had er met Beatrix over gesproken. Want de eerstvolgende keer dat d’Ancona bij Beatrix kwam, schetste ze de beroerde financiële situatie van de Oranjes en zei dat iedereen dacht dat er zoveel geld in haar familie was.

Het is niet waarschijnlijk dat na abdicatie van Beatrix iets verandert aan deze situatie. Het inhoudelijke koningschap wordt door de Oranjes verkozen boven het ceremoniële. In de drie televisie-interviews met Willem-Alexander die zijn uitgezonden, heeft hij vanaf 1993 steeds gezegd geen ander dan een inhoudelijk koningschap te willen. Hij herhaalde dat in 1998 en 2007. De politiek accepteert deze toestand vermoedelijk tot het moment dat een toekomstig staatshoofd stelselmatig brokken maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden