Even met de satelliet bellen

Mobiel bellen heeft de toekomst, verwacht Motorola. Daarom heeft het bedrijf zo'n zeventig satellieten in de ruimte gebracht om overal op aarde mobiele satelliettelefonie mogelijk te maken....

DE GSM-HYPE is niet te stuiten. Op kerktorens, op andere hoge gebouwen en op parkeerplaatsen langs snelwegen zijn de afgelopen jaren in hoog tempo ontvang- en zendantennes neergezet om mobiel telefoonverkeer mogelijk te maken. De verwachting is dat over twee à drie jaar er verspreid over Nederland zo'n tienduizend van die metershoge antennes zullen staan. Die zijn nodig om met elke telefoon waar ook storingsvrij gesprekken te kunnen voeren.

Die duizenden palen zullen op den duur overbodig worden. Satellieten zullen hun functie overnemen. Eind september wordt een eerste satellietnetwerk operationeel: het Iridium-systeem van enkele industriële financiers, en het Amerikaanse telecombedrijf Motorola als hoofduitvoerder. Dit systeem maakt telefoneren mogelijk vanaf elke plaats op aarde met een eenvoudige telefoon, niet veel groter dan een gsm.

Telefoneren via de sateliet is nu nog een exotische aangelegenheid. Het gebruik beperkt zich tot bellers op schepen midden op de oceaan of op een plaats ergens in het tropisch regenwoud, waar de afstand tot een vaste antenne te groot is. Satellietcommunicatie is ingewikkeld. Het vereist het meesjouwen van een flinke en tegelijkertijd dure koffer met spullen. Met name de ontvangstschotel neemt veel ruimte in.

Het Iridium-project van Motorola maakt daar in september een einde aan. Tegen die tijd draait er een zeventigtal satellieten in een baan rond de aarde; waar ook ter wereld, altijd zijn er wel enkele van die ronddraaiende antennes in 'beeld'. Daardoor is bellen vanaf elke locatie op aarde mogelijk.

Communicatie wordt nu bedreven met satellieten die in een geostationaire baan op 36 duizend kilometer hoogte rond de aarde draaien. In zo'n baan staat de satelliet als het ware stil boven een bepaald punt op aarde; ze bestrijken zo een groot gebied, zodat er voor een wereldomvattend netwerk maar enkele nodig zijn.

In een nog enigszins hanteerbare handtelefoon is echter maar weinig zendvermogen onder te brengen. Om te kunnen telefoneren, moet een satelliet in zo'n geostationaire baan beschikken over een enorme zend- en ontvangstantenne met een diameter van tien tot twaalf meter. Dergelijke gevaartes zijn niet in de ruimte te ontvouwen.

Het alternatief is een ruimte-antenne die lager boven het aardoppervlak vliegt. De Iridium-satellieten draaien rond in een lage aardbaan op 780 kilometer hoogte. Dat maakt communicatie met een handtelefoon mogelijk. In plaats van de dure, zware schotel en krachtige zender die nu nodig zijn voor satellietcommunicatie, volstaat dan een kleine sprietantenne.

Satellieten in een lage baan kunnen maar een beperkt gebied bestrijken waardoor er nogal wat nodig zijn voor een wereldomvattend netwerk. Motorola dacht eerst aan een aantal van 77, vandaar ook de naam Iridium, het 77ste element in het periodiek systeem der elementen. Het worden er uiteindelijk 66, voldoende voor een dekkend netwerk.

De achthonderd kilo wegende Iridium-antennes zijn gemaakt in een fabriek in Arizona, waar, voor het eerst, satellieten in serieproductie worden gebouwd.

De satellieten communiceren met twaalf ontvangststations. Deze dienen voor de aansluitingen op de conventionele telefoonlijnen. Elke ruimteantenne kan 1100 gesprekken tegelijkertijd aan.

Een gesprek van een mobiele telefoon loopt eerst naar de dichtsbijzijnde satelliet, vervolgens wordt doorgeschakeld naar een andere satelliet in het netwerk of naar een van de grondstations, al naar gelang de bestemming van het gesprek. Complexe besturingssoftware regelt dat telefoonverkeer.

Het Iridium-netwerk is in hoog tempo gerealiseerd. In mei vorig jaar zijn de eerste vijf ruimte-antennes met een Amerikaanse Delta-raket gelanceerd. Daarna heeft Motorola gebruik gemaakt van Chinese, Russische en Amerikaanse draagraketten die vanaf bases bij Taiyuan in China, in Californië en in Kazachstan een kleine zeventig satellieten in een baan rond de aarde hebben gezet.

Eind van deze maand zullen de laatste vijf met twee Chinese Lange Mars-draagraketten worden gelanceerd. Geheel volgens de lanceerstatistiek, aldus Motorola, zijn zeven gelanceerde antennes onbruikbaar, óf omdat ze in een verkeerde baan terecht zijn gekomen, of vanwege een technisch mankement. De lanceringen eind deze maand dienen deels ter vervanging van deze uitvallers.

Het Iridium-netwerk zal eind september operationeel zijn, is de doelstelling. Er moeten nog enkele technische problemen worden opgelost. Zo stagneert de productie van de benodigde telefoons. Bovendien werkt de besturingssoftware, die bijvoorbeeld de overschakeling regelt van het signaal van een satelliet die uit beeld dreigt te geraken naar een andere, nog niet foutloos.

Een grootschalige praktijkproef deze maand moest daarom worden afgelast. Het idee was, tijdens een gezamenlijke oefening in Zuid-Korea van de Amerikaanse luchtmacht met Zuid-Koreaanse collega's nieuwe mobiele telefoons op grote schaal te gebruiken. Commandanten in het veld hadden zo onderling en met de thuisbasis in de Verenigde Staten kunnen overleggen. De oefening had een soort generale repetitie voor het netwerk moeten worden.

KPN, die mogelijk als vertegenwoordiger van het Iridium-consortium in Nederland gaat optreden, heeft nog geen mobiele telefoon kunnen uittesten. Ze zijn nog niet beschikbaar. Het Iridium-management raakt er nauwelijks door van slag, de commerciële ingebruikname is nog steeds voor eind september gepland.

Motorola heeft 5,5 miljard dollar in het Iridium-netwerk geïnvesteerd. Het bedrijf denkt één procent van de mobiele bellers wereldwijd aan zich te kunnen binden. Dat betreft dan met name zakenmensen die veel reizen en die bereid zijn maandelijks enkele honderden guldens voor mobiel telefoonverkeer neer te tellen (gesprekskosten enkele guldens per minuut).

Volgend jaar rekent Iridium op zeshonderdduizend klanten, tegen 2002 moeten dat er vijf miljoen zijn. Lukt dit, dan is de investering binnen enkele jaren terug te verdienen. Het aantal klanten zal sneller stijgen naarmate het telefoontoestel goedkoper wordt. Nu moeten voor een Iridium-telefoon nog enige duizenden guldens worden neergeteld, over enige jaren zal dat zijn terugglopen tot enkele honderden guldens.

De activiteiten van het Iridium-consortium worden met argusogen bekeken door bedrijven met gelijksoortige plannen. Het verst gevorderd is Globalstar, een project dat onder meer wordt gefinancierd door de Amerikaanse satellietbouwer Loral. Het plan is, een netwerk van 48 satellieten rond de aarde te installeren op een baanhoogte van 1440 kilometer. Dit netwerk zal begin volgend jaar operationeel zijn.

Ook Bill Gates van Microsoft heeft zich in de strijd geworpen. Hij investeert samen met een rijke prins uit Saudi-Arabië enige honderden miljoenen dollars in een toekomstig satellietsysteem bestemd voor Internet-communicatie. Dit Teledisc-systeem, dat naar schatting negen miljard dollar zal gaan kosten - een bedrag dat deels door Motorola wordt opgebracht - gaat bestaan uit 288 ruimteantennes in een lage aardbaan. Het netwerk moet in 2002 operationeel zijn.

Niet iedereen is gelukkig met de snelle ontwikkelingen op het gebied van de satellietcommunicatie. Met name radioastronomen hebben problemen. De frequentie van de signalen die worden verzonden, ligt in de buurt van de frequentie die op basis van internationale afspraken is toegewezen aan de radioastronomie.

Het Iridium-consortium filtert onvoldoende waardoor er storing kan optreden bij astronomische waarnemingen. Amerikaanse sterrenkundigen hebben inmiddels afspraken gemaakt met het Iridium-consortium. Dat heeft beloofd dat in ieder geval 's nachts de storing onder een bepaald niveau zal blijven.

Europese collega's willen meer. Begin deze maand is er onder druk van enkele Europese landen, waaronder Engeland, Nederland en Frankrijk, afgesproken dat het Iridium-consortium na 2006 de problemen technisch oplost, zodat er geen enkele storing meer zal zijn.

Tot dat moment garandeert het consortium dat in principe alle projecten doorgang kunnen vinden, ook onderzoek dat per se overdag moet gebeuren, bijvoorbeeld waarnemingen aan objecten in de buurt van de zon.

Broer Scholtens

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden