Even een vuiltje weggewerkt

De Communistische Partij doet of zij met Bo Xilai één rotte appel terechtstelt, maar volgens Frank Pieke zitten er helemaal geen gezonde appels in de mand. Voorzover we überhaupt iets weten van de Partij.

Voor het eerst sinds de studentenopstand van 1989 toonden de hoogste leiders van de Chinese Communistische Partij (CCP) vorig jaar openlijk hun interne verdeeldheid - de val van hun collega, toppoliticus Bo Xilai, maakte dat onvermijdelijk. Inmiddels zijn de rijen weer gesloten en wordt Bo berecht wegens corruptie en machtsmisbruik.


Tijdens zijn politieke proces bleek Bo deze week niet bereid zich zonder slag of stoot te laten veroordelen. Niettemin staat de uitkomst allang vast, zo meent Frank Pieke, hoogleraar moderne China studies in Leiden en daarvoor verbonden aan Oxford University. Ondanks zijn verzet van deze week zal Bo de geschiedenisboekjes ingaan als een vakkundig weggewerkt vuiltje, zo verwacht hij. De CCP houdt ook na deze affaire de touwtjes stevig in handen, meent de 55-jarige sinoloog en cultureel antropoloog die internationaal een grote reputatie geniet als kenner van de partij. De Bo Xilai-affaire plaatst hij in een breder perspectief: 'Ik ga niet zeggen dat democratisering nooit gaat gebeuren in China. Maar mijn punt is: het vloeit niet noodzakelijk voort uit een markteconomie en een welvarende middenklasse.'


De affaire rond Bo Xilai wordt in westerse media wel aangeduid als de grootste politieke onrust in China sinds het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Klopt dat wel?

'Het is in ieder geval voor het eerst sinds 1989 dat de verdeeldheid aan de top naar buiten komt. Ook heeft het tot de val van een heel belangrijke leider geleid. Nu zijn er in de afgelopen 25 jaar wel vaker hoge partijmannen gevallen, denk aan Chen Liangyu, de burgemeester van Shanghai in 2006. Maar de Bo-affaire is toch van een kwalitatief andere orde. Hier is een scheuring naar buiten gekomen en ook toegegeven. In die zin is dit inderdaad de belangrijkste politieke gebeurtenis sinds 1989, eentje die ons een mooi kijkje in de keuken heeft opgeleverd. Maar we moeten het ook weer niet overdrijven. Want echte veranderingen heeft het niet opgeleverd.'


Is dat zo? Valt de felheid waarmee de partijtop nu de campagne tegen corruptie uitvoert niet als een uitvloeisel van de affaire te zien?

'Ja, dat is zo. Die felheid geeft aan dat de communistische partijtop de scheuring als heel ernstig opvat. Het vormt een graadmeter voor de mate van eenheid van de leiders: hoe feller de campagne, des te moeilijker ze het hebben. Maar de strijd tegen corruptie gaat niet zozeer over corruptie, want die zal er altijd zijn, zowel voor als na deze campagne. Het is vooral een manier om politieke tegenstanders op non-actief te zetten. In het verleden gebruikte je daarvoor ideologische taal en ging het om het 'zuiveren van de partij van contrarevolutionaire elementen'. Nu is het gegoten in de taal van politiek management en gaat het over 'goed bestuur'. Maar in beide gevallen wil je hetzelfde politieke doel bereiken.'


Wat is dat politieke doel?

'Het is een zuiveringscampagne - de partij moet worden geschoond van mensen die verantwoordelijk zijn voor deze partijscheuring. En van hun aanhangers.'


Dus is het een afrekening met de Bo-factie binnen de partij?

'Nou ja, dat woord factie suggereert dat de partij uit keurig naast elkaar bestaande stromingen of machtsblokken bestaat. Om in de chaos orde te scheppen, hebben wij de neiging om in categorieën te denken, met bijvoorbeeld een aanduiding als 'prinsenkinderen' voor kinderen waarvan de ouders tot de eerdere generatie partijleiders behoorden. Maar er is geen 'prinsenkind'-factie, zo'n gedeelde afkomst levert geen basis voor samenwerking op. Wel heb je netwerken waarbij de ene bestuurder patronage ontvangt van een ander met veel macht - voor-wat-hoort-wat-relaties. Maar die netwerken zijn flexibeler dan wij ons kunnen voorstellen - ze komen en gaan, afhankelijk van wie de macht bezit. Media in Hongkong doen nog wel eens alsof ze ze in kaart hebben en westerse media volgen dat. Maar dan gebeuren er weer dingen aan de top die haaks op dit soort kremlinologie staan. Je weet nooit wie tot welke factie behoort. Ook de Chinezen zelf trouwens niet.'


Dat roept de vraag op: weten we eigenlijk wel wat zich echt bij de Bo Xilai-affaire heeft afgespeeld, ondanks alle boeken en artikelen die er inmiddels zijn verschenen.

'Dat is een goede vraag. Al die kremlinologie, inclusief wat ik zelf zeg, is gebaseerd op nul feiten. We werken voortdurend met indirect bewijs - het is als een moord die je moeten oplossen zonder moordwapen. Niemand zegt: 'Ja, inderdaad, ik ben een beschermeling van Xi Jinping'. Dat kan iemand ook niet bevestigen, want het axioma van de partij is dat die eensgezind is.'


Hoe weinig we weten, bleek bij het laatste partijcongres, toen oud-president Jiang Zemin plots weer als kingmaker opdook. Die was door iedere China-watcher afgeschreven, maar bleek toch nog een prominente rol te vervullen.

'Ja, iedereen die beweert dat hij weet hoe het er in de top-25 van de partij aan toe gaat, is óf geestelijk gestoord, óf behoort zelf tot die club.


'Toch denk ik wel dat we de kern van de Bo-affaire doorgronden. En wel op basis van de reconstructies die we in 1989 maakten van de toenmalige scheuring in de partij als gevolg van Tiananmen. Die kwamen heel aardig overeen met wat in 2001 via de interne partijdocumenten, The Tiananmen Papers, uitlekte. Alleen is de scheuring van de partij ditmaal minder ernstig, dus beschikken we over minder informatie. Hoe groter de scheuring, des te meer informatie er op de grond valt.'


Een populaire voorstelling in westerse media is dat de affaire draait om een neomaoïst die burgers 'rode liedjes' liet zingen en het opnam tegen de behoudende partijtop. Wat vindt u van die ideologische uitleg?

'Bo gebruikte dat neomaoïsme uitsluitend als een manier om een eigen machtsbasis te kweken, niet uit een ideologische overtuiging. Als het al ideologisch was, dan was het neofascistisch: mensen verenigen om een grote, sterke leider, onder verwijzing naar een glorieus verleden, dat helemaal niet glorieus was. Het was alleen maar bedoeld om genoeg steun te krijgen om de partijtop te halen. Je moet niet vergeten dat hij die eigenlijk al in 2007 dacht te bereiken, maar toen naar Chongqing werd gebonjourd. Daarna dacht hij dat hij het alsnog op eigen kracht kon, zonder steun van kingmakers. Dat is naïef gebleken.'


Nu doet de partijtop er alles aan Bo voor te stellen als die ene rotte appel in de mand. Maar hoe uitzonderlijk was hij?

'Er zitten geen gezonde, fruitige appels in die mand - en die zijn er ook nooit geweest. Bo heeft gedaan wat iedereen doet: jezelf verrijken en je baan goed doen. Die twee kunnen heel goed samengaan. Anderen deden dat evenzeer, neem alleen maar Wen Jiabao wiens familievermogen op meer dan een miljard wordt geschat, daar kan Bo nog een puntje aan zuigen. De beschuldigingen tegen Bo dienen om van hem die ene, heel rotte appel te maken. Is hij eenmaal verwijderd, dan is alles weer goed, luidt de suggestie.'


Maar wordt dat geloofwaardig bevonden?

'Het niveau van politiek cynisme in China is heel hoog, maar wordt bij gewone burgers toch vooral veroorzaakt door hun lokale bestuurders. Van zelfverrijking hebben ze last in hun dorp of provincie, die is voor hen zichtbaar. Maar van de partijtop die ver weg is, nemen ze dat niet zo maar aan. Dus het verhaal van die ene rotte appel werkt bij hen wel. Het is een retorische strategie die nog heel lang meekan.


Maar gaat de groeiende middenklasse, die hoger is opgeleid en meer verstand van politiek heeft, daar ook nog in mee?

'Wat die vindt is speculatief, maar ik denk dat die vooral blij is dat het probleem bij de wortel wordt aangepakt en Bo ten voorbeeld wordt gesteld. Want daardoor blijft het politieke systeem overeind en blijft China als land stabiel. En dat is hun grootste zorg.


'Wat wij in het Westen nogal eens over het hoofd zien is dat het politieke systeem in China weliswaar corrupt is, maar ook goed werkt. Dat gaat er bij ons moeilijk in. Dat heeft ermee te maken dat we ons ethisch superieur wanen. Daarom vergelijken we het ideaalbeeld dat we van onszelf hebben, namelijk niet corrupt, met de Chinese realiteit, die er bol van staat. Je zou een heel wat genuanceerder beeld krijgen als je de realiteit van China vergelijkt met de realiteit in Europa en de VS, waar corruptie ook schering en inslag is.'


Heeft de partij deze crisis goed aangepakt?

'Ja, ik vind het vrij professioneel en ingetogen verlopen. Ze hebben geprobeerd het te managen zonder schril geschreeuw, zoals in de maoïstische tijd. En anders dan in 1999 bij de strijd tegen de Falun Gong, is de partij niet op tilt geslagen. Ze hebben op het vlak van pr denk ik geleerd dat ze koste wat kost de indruk moeten vermijden de controle kwijt te zijn. Dat is als gemeenschappelijk belang onderkend en daardoor heeft iedereen zich ingehouden.


'Een effect is wel dat de samenstelling van de partijtop bij het laatste partijcongres conservatiever is uitgevallen dan we gedacht of gehoopt hadden. Geen olie op het vuur gooien, luidde het parool, dus zijn naast president Xi en premier Li vijf overwegend conservatieve mannen benoemd, helaas. Om maar te voorkomen dat het weer hommeles wordt. Waar Xi in dat debat staat, is overigens onduidelijk. Hij lijkt zowel modern als conservatief, niemand weet het precies. Inderdaad, net zoals zijn voorganger Hu Jintao. Het gaat nog wel twee jaar duren voordat duidelijk wordt waar hij naartoe wil.


'Het hoopvolle scenario is dat de interne democratisering van de partij nu wordt versneld vanuit de gedachte dat zo interne spanningen kunnen worden opgelost en een nieuwe scheuring kan worden voorkomen. Maar juist minder democratisering en meer van hetzelfde lijkt me eerlijk gezegd waarschijnlijker. De les die dan wordt getrokken, is dat ze niet te ver moeten gaan met het naar buiten laten blijken van verschillen. Dat zet een rem op interne partijdemocratisering.'


Zou de partij niet nog een andere les uit de episode-Bo moeten trekken? Hij had succes met zijn 'rode campagne'. Wijst dat niet op de behoefte aan een breder verhaal dan alleen economisch succes? Dat staat sowieso onder druk en zal dus als legitimatie voor de partijmacht minder goed gaan werken.

'De partijtop beseft dat probleem wel, maar heeft geen antwoord op de vraag: wat ga je dan uitdragen? Dat is de cruciale vraag. Xi heeft het nu over de 'Chinese Droom', maar dat is vaag en betekent niets. In die zin is het wel een goede slogan, omdat je er iedere gewenste inhoud in kan gieten. Maar de vraag blijft. Ze zijn nu weer met studiecampagnes voor partijkader begonnen, maar dat is een oud instrument zonder duidelijke resultaten, een brevet van onvermogen. Tegelijk kun je je afvragen hoe groot dat probleem van een moreel vacuüm is. Is een ideologie wel nodig?'


Misschien geen ideologie, maar wel legitimatie voor de eigen macht.

'Zeker, maar men kan ook wel op meer dan economische groei wijzen. Vergelijk je het met de jaren negentig dan is het openbaar bestuur, met al zijn corruptie en al zijn fouten, op tal van vlakken beter geworden - denk aan de infrastructuur, de sociale zekerheid en de belastinghervormingen. Daar is heel veel geld in geïnvesteerd, waardoor het geloof van mensen is toegenomen - niet in de partij, maar wel in het bestuur. In principe gaat het de goede kant op, dat gevoel leeft.


'Waar we in het Westen voor moeten oppassen, is iedere ontwikkeling in China te interpreteren aan de hand van de vraag: in hoeverre betekent dit een stap in onze richting? Een krant als The New York Times vind ik daar tenhemelschreiend in. De markteconomie moet wel tot democratie leiden, is de vaste overtuiging. Dat is pure ideologische zelfgenoegzaamheid. Terwijl daar in China nog niets van is gebleken. Daar draaien ze zich een rad mee voor ogen.


'Die gedachte zit in Nederland trouwens ook heel diep. Nu het wat slechter gaat met de Chinese economie duiken de commentaren op dat het staatskapitalisme niet deugt. Daar spreekt een enorme opluchting uit. De achterliggende gedachte is dan: wij zijn de norm.


'Ik ga niet zeggen dat democratisering nooit gaat gebeuren in China. Maar mijn punt is: het is niet noodzakelijk, het vloeit niet voort uit een markteconomie en een welvarende middenklasse. Het kan alle kanten op, inclusief democratisering.'


CV HOOGLERAAR FRANK PIEKE


1957


geboren in Amsterdam


1982


studie culturele antropologie, UvA


1986


studie moderne Chinese geschiedenis, Peking University


1992


gepromoveerd aan de universiteit van Californië, Berkeley


1995-2010


lecturer Modern Politics and Society in China, Oxford University


2010-heden


hoogleraar moderne China studies, Leiden


GU KAILAI VEROORDEELD


Topadvocate en vrouw van Bo Xilai. Veroordeeld tot een voorwaardelijke doodstraf wegens vergiftigen van Neil Heywood.


NEIL HEYWOOD VERMOORD


Britse zakenman, die de financiële belangen van Bo Xilai en Gu Kailai behartigde. Vergiftigd in 2011.


Affaire-Bo Xilai

DE SPECTACULAIRE VAL VAN EEN POPULIST


De affaire rond toppoliticus Bo Xilai barstte op 6 februari 2012 los met ongekend spektakel. Op die dag vluchtte politiecommissaris Wang Lijun naar het Amerikaanse consulaat in Chengdu omdat hij vreesde dat zijn baas, Bo Xilai, het op zijn leven had gemunt. Het leidde tot een belegering bij het consulaat. Tot een shoot-out kwam het niet - Peking won de slag om Wang en dat luidde de val van Bo in.


Kort daarvoor waren Bo, partijsecretaris van Chongqing, en Wang nog twee handen op een buik. Ze kwamen tegenover elkaar te staan na de moord op Neil Heywood. Die Britse zakenman behartigde de financiële belangen van de familie Bo. Ruzie daarover leidde ertoe dat Bo's vrouw Gu Kailai opdracht gaf om Heywood te vergiftigen. Wang kreeg de bewijzen in handen en confronteerde Bo ermee.


De hoogste leiders aanvaardden het bewijsmateriaal van Wang in dank om zich daarmee van hun concurrent te kunnen ontdoen. Bo had zich in Chongqing ontpopt tot een buitengewoon populair politicus. Zijn spijkerharde optreden tegen de georganiseerde misdaad; zijn campagnes voor het schoon houden van de stad en sociale woningbouw; en zijn 'rode' campagne, waarbij hij teruggreep op de Maotijd via het zingen van liederen - daarmee wist Bo de gewone Chinees aan te spreken.


Toenmalig premier Wen Jiabao nam Bo op 14 maart 2012 tijdens een persconferentie openlijk onder vuur. Wen, die Bo al in 2007 gefrustreerd had door hem te 'verbannen' naar Chongqing, hekelde diens misplaatste nostalgie naar de chaotische tijden van de Culturele Revolutie. Bo's verwijdering uit de Partij in het najaar van 2012 en het proces wegens corruptie en machtsmisbruik vloeien logisch voort uit de publieke vernedering van Bo door de Chinese premier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden