Evacués verlieten Arnhem in grote haast en chaos

In de schaduw van de brug van Sacha Barraud. Ned. 1, 22.50 uur...

Een week na het begin van de Slag om Arnhem in september 1944 werd de bevolking op gezag van de Duitsers geëvacueerd. Negentigduizend mensen moesten de stad verlaten. In een oorlog bestaan geen rampenplannen, het ging in haast en in chaos. Ze trokken de stad uit, overgeleverd aan de bezetter, een onzekere bestemming tegemoet.

Ze hadden in de haast hun koffers gepakt met niet veel meer dan wat kleren en extra luiers voor de baby. 'Je dacht met een paar dagen zijn we weer terug', zegt een vrouw in de documentaire, 'dan zijn we bevrijd.' De boeren bij wie ze opgevangen werden, waren eerst vriendelijk, maar lieten later een andere kant van hun persoonlijkheid zien. Op een platteland is één vreemde al een bezienswaardigheid, laat staan een colonne vluchtelingen. Ook Nederlanders kennen onder elkaar xenofobie. Ze waren voor de boeren op den duur geen oorlogsslachtoffers, maar evacués, zegt een andere vrouw, niet meer dan 'gepeupel'. De paar dagen waar ze in het begin van uit gingen, duurden een half jaar; pas met de bevrijding konden ze naar Arnhem terugkeren.

Ze troffen een verwoeste stad. Het centrum was in puin geschoten. De achtergelaten huizen waren door de Duitsers nog eens grondig geplunderd ter vervanging van wat er in de Duitse steden in de geallieerde bombardementen verloren was gegaan. In de ellende waarin de evacués vertoefden, tellen in de herinneringen vaak de kleine dingen, zoals het ontbreken van sanitaire voorzieningen in de stallen waar ze woonden. Het oog van het geheugen heeft zich vastgehaakt aan een detail, dat maakt het kennelijk eenvoudiger om een ramp te verwerken. Er zitten ontroerende momenten in de documentaire van Sacha Barraud, vooral in die persoonlijke getuigenissen. De herinneringen worden verteld door een aantal Arnhemmers, gewone mensen met hun zorgen. Er is een prachtig stukje amateurfilm uit die dagen in de documentaire verwerkt over het verblijf van de vluchtelingen op een evancuatieadres en de terugkeer naar de verwoeste stad.

Alle beelden van de Slag om Arnhem die we kennen, zijn zorgvuldig vermeden en dat is juist het grote misverstand van deze film. De regisseur had de interviews kunnen kleuren tegen de achtergrond van de geschiedenis zoals die toen is vastgelegd. Hij vond die geschiedenis blijkbaar te groot, te ver afstaan van de belevenissen van de mensen die hij aan het woord liet. Hij liet de achterliggende geschiedenis door acteurs naspelen. Maar niets is historischer dan beelden van toen, hoe gebrekkig ze ook zijn, en de verhalen van die mensen zelf. Voor mij is hun verhaal en die amateurfilm genoeg en had dat nagespeelde in de kast mogen blijven.

Je ziet op die oude smalfilm vrouwen aardappels schillen op de boerderij, kinderen spelen achter een hooiwagen, de intocht van de Canadezen en de hemelse blikken van de evacués bij het zien van wat een Canadese veldkeuken levert. Ze zijn onvergetelijker dan de nagespeelde stukjes van vluchtende burgers, twee jongens en een koerierster uit het verzet, kinderen met witte vlaggen en Britse parachutisten al of niet stemmig ingekleurd met gebruik van de rookmachine.

Willem Ellenbroek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden