Euthanasiewet biedt mensen geen recht op levensbeëindiging, gelukkig

ALS-patiënt Cees van Wendel in Dood op verzoek.

Wilfred van Oijen, de arts uit die andere geruchtmakende euthanasiedocumentaire, is later schuldig bevonden aan moord. Maar hij kreeg geen straf opgelegd. Én hij is gekozen tot Amsterdammer van het jaar. Daarna kwam de euthanasiewet, de Levenseindekliniek en nu de gelijknamige documentaire van Marcel Ouddeken en Hans Kema. Plus een week van felle discussie over deze film, vol lof en afschuw: weer de dubbelhartige Nederlandse euthanasiepraktijk in een notendop.

Dus ik belde Wilfred van Oijen, wilde weten wat hij van De Levenseindekliniek vond. Hij had de film nog niet gezien en wekte bepaald niet de indruk haast te willen maken. Hij was nu met pensioen. En had voldoende meegemaakt hoe je in dit debat geschoffeerd kan worden.

Veertien jaar geleden interviewde ik Van Oijen over zijn veroordeling. Die ging niet over zijn euthanasie bij een ALS-patiënt in de wereldwijd uitgezonden documentaire Dood op verzoek van Maarten Nederhorst uit 1994. Wel over een 84-jarige patiënte die Van Oijen later hielp. Zij lag vol doorligwonden in haar eigen vuil in coma in een verzorgingstehuis op christelijke grondslag. Haar overlijden leek een kwestie van uren, haar dochters smeekten Van Oijen wat te doen.

Vooruitlopend op de euthanasiewet bestond al een procedure met de bekende zorgvuldigheidseisen: ondraaglijk en uitzichtloos lijden, een weloverwogen verzoek door de patiënt, de arts moest de levensbeëindiging melden. Deze mevrouw kon geen verzoek meer doen en Van Oijen meldde niets, want hij vond dit 'stervenshulp'. Het Medisch Tuchtcollege dacht er ook zo over. Maar voor justitie woog het beëindigen van haar leven zwaarder: een arts die een leven beëindigt zonder zich aan de regels te houden, kan strikt juridisch gezien namelijk alleen een moordenaar zijn.

Ik had het Van Oijen allemaal niet gegund, maar ik ben toch blij dat dit nog steeds zo is. Er zullen namelijk altijd artsen zijn die zich als een voorhoede beschouwen. En dat is dapper en vaak indrukwekkend, maar ook gevaarlijk terrein. Wie controleert nog de arts die regels als obstakels ziet? Remco Verwer van de Levenseindekliniek zegt in de documentaire van afgelopen week dat hij 'de heilige overtuiging' heeft dat zijn patiënt mevrouw Goudriaan, die door haar semantische dementie het cruciale verzoek niet meer duidelijk kan uitdrukken 'heel goed weet wat zij wil'. Heilig: goddelijk, onaantastbaar. Ook aan Verwers goede bedoelingen twijfel ik niet echt. Zelfs de toetsingscommissie zag dit door de vingers, al stellen deskundigen daar intussen vragen bij. Maar artsen zijn allang geen goden meer en dat is maar goed ook.

Huisarts Wilfred van Oijen in Dood op verzoek uit 1994.

We danken de euthanasiewet ook helemaal niet aan een voorhoede, zoals de voorhoede zelf soms suggereert. We danken hem vooral aan saai, degelijk spitwerk van de commissie-Remmelink, waarin onder meer Els Borst zat, voordat zij minister werd en de euthanasiewet door de kamer kreeg. De commissie-Remmelink onderzocht begin jaren negentig de euthanasiepraktijk en ontdekte dat artsen toen maar liefst duizend keer per jaar níet meldden dat ze een leven actief hadden beëindigd.

Dankzij de commissie-Remmelink besloot het kabinet dat er echt een euthanasiewet moest komen, met regels die duidelijkheid en veiligheid boden. Zodat artsen euthanasiezaken vaker zouden melden en patiënten beter geholpen en beschermd werden. Hoofddoel was zicht krijgen op een schimmige praktijk. De Hoge Raad bakende alles nog wat strenger af met het Brongersma-arrest. Dat ging over de vraag of mensen die niet aan een lichamelijke of psychische ziekte lijden, maar het leven moe zijn, euthanasie mogen krijgen: nee.

Je hebt de Nederlandse euthanasiewet en je hebt de Nederlandse euthanasiepraktijk. Er was altijd ruimte voor meer, die zorgvuldig is gevuld: met ondragelijk en uitzichtloos psychisch lijden, met een levenseindekliniek. En zelfs, sinds het advies van de commissie-Schnabel eind januari, met voltooid leven als dat met gebreken komt.

Maar binnen deze ruimte wordt het ook steeds drukker met mondige burgers, die dingen eisen: nooit naar het verpleeghuis, 'waardig' sterven, 'eigen regie'. Zaken die helemaal niet zo vanzelfsprekend bij leven en dood horen. Wie ooit de chaos van aftakeling en sterven meemaakte, begrijpt dat.

Een goede dood is iedereen gegund. Maar dat de euthanasiewet mensen recht op levensbeëindiging zou geven, is dus een misverstand. Daarvoor was die wet nooit bedoeld. En daaraan hebben we juist bovengemiddeld veel mogelijkheden te danken.

Uit De Levenseindekliniek. Links arts Remco Verwer.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden