Euroscepsis VVD is ondoordacht

De VVD heeft zich ontwikkeld tot een Eurosceptische partij. Maar de EU moet het Oostblok bij Europa betrekken, meent Cas Mudde, zoals ooit de voormalige dictaturen in Zuid-Europa een warm welkom kregen....

EUROSCEPTISCHE geluiden zijn de VVD niet vreemd. Het was voormalig VVD-leider Frits Bolkestein die er in de vroege jaren negentig als de kippen bij was om 'het landsbelang' tegen de EU te verdedigen. Na jaren van enthousiaste steun voor het 'Europees project' paste de partij haar positie aan de veranderde Europese realiteit aan - de ontwikkeling van een primair economische naar een meer politieke samenwerking, maar vooral een verandering in de status van Nederland van netto-ontvanger in netto-betaler. De dominee bleek in het hart toch meer koopman.

Uiteindelijk kwam er erg weinig van al het gesputter. De VVD uitte allerlei dreigementen over wat het al dan niet zou gaan doen en niet doen, maar het enige dat gebeurde was dat de Eurosceptische VVD-leider Bolkestein verwerd tot de Euro-enthousiaste EU Commissaris Bolkestein. En toen werd het stil, zowel in Den Haag, waar de Paarse regeringen trouw bleven aan de pro-Europese koers van Nederland, en in Brussel, waar Bolkestein een voorbeeldig diender van zijn nieuwe meester werd.

Tot het begin van de 21e eeuw, als de meest Paarse leider van de VVD, Hans Dijkstal, opeens het thema van de EU uitbreiding ontdekt. En tot onvrede en schaamte van zijn voormalig partijleider in Brussel tot de conclusie komt dat het wellicht allemaal toch niet zo goed is. Enkele weken na de val van Paars II, en dus 'verlost' van verplichtingen en aan het begin van de verkiezingscampagne, stelt Dijkstal zelfs dat de volgende regering een veto moet uitspreken over de uitbreiding van de Europese Unie. Zijn argumenten klinken bekend in de oren: 'De rekening wordt aan alle burgers van de Unie gepresenteerd. Ook aan de Nederlanders. We moeten daarom niet meedoen.' (De Telegraaf, 4 mei 2002).

Door de hele kwestie-Fortuyn raakt ook dit thema ondergesneeuwd in de verdere campagne, maar al snel na de verkiezingen keert het terug. Licht aangeslagen door de harde klap, en in een poging aan te haken bij het nieuwe politieke elan, schrijven de VVD-prominenten Jules Maarten (Europees Parlement) en Jan Rijpstra (Tweede Kamer), in reactie op het verwijt dat de VVD zich populistisch opstelt in het uitbreidingsdebat: 'Politiek gebrabbel draagt geenszins bij aan het debat over de uitbreiding. Nodig is een kritische, eerlijke en vooral reële blik op het hele proces'. (de Volkskrant, 5 juni 2002).

Deze blik houdt volgens de heren 'een gedifferentieerde aanpak' in, waarin er wel sprake kan zijn van uitbreiding, maar niet met tien landen. Als voorbeelden van de landen die wel klaar zijn voor EU-lidmaatschap noemen zij Estland en Slovenië. Recentelijk noemde VVD-leider Gerrit Zalm ook man en paard wat betreft de landen die naar de mening van de VVD niet klaar zijn voor de EU: Letland, Slowakije en, vooral, Polen. Nu is er op zich natuurlijk niets tegen een 'kritische, eerlijke en vooral reële blik'. Sterker nog, hadden alle partijen die maar. Maar er zijn in de blik van het VVD wel ernstige vertekeningen aan te wijzen.

Volgens de partij moeten alleen landen mogen toetreden die aan de zogenaamde Kopenhagen-criteria voldoen; dat wil zeggen, een functionerende markteconomie, stabiele instellingen die de rechtsstaat, democratie en de rechten van minderheden garanderen, en de mogelijkheid om de EU-verplichtingen op zich te nemen. Nu wil ik niet beweren dat Letland, Slowakije en Polen hier volledig aan zouden voldoen, maar hetzelfde geldt ook voor alle andere post-communistische landen! Als Estland wat betreft haar behandeling van (Russisch sprekende) minderheden voldoet aan de Kopenhagen-criteria, dan geldt dat ook voor Letland. Als Tsjechië de rechten van hun Roma ('zigeuner') minderheid garandeert, dan doet Slowakije dat ook. En als de Poolse economie nog niet klaar is voor de Europese markt, dan is de Hongaarse dat ook niet.

Feit is dat geen van de post-communistische landen volledig voldoet aan de Kopenhagen-criteria. (Sterker nog, ook de huidige EU-lidstaten voldoen niet allemaal volledig aan deze criteria.) Vooral de administratie en juridische diensten functioneren nog buitengewoon pover in het voormalig Oostblok en het zal nog lang duren voordat dit op het niveau is van de (noordelijke) EU-lidstaten. Maar de EU en haar uitbreiding zijn natuurlijk nooit een puur economisch en rationeel proces geweest. Het is in de eerste plaats een politiek proces, gericht op het voorkomen van oorlog binnen Europa door voormalige vijanden economisch (maar ook politiek en cultureel) te integreren. Daarom werden eerder de Zuideuropese landen (Griekenland, Portugal en Spanje) zeer snel opgenomen, ver voordat ze er 'klaar' voor waren. En vandaar dat zo ongeveer alle andere EU-lidstaten nu al de acht post-communistische landen willen opnemen.

Ook het argument dat de situatie nu moeilijker ligt vanwege de institutionele problemen van de EU snijdt geen hout. Het is waar dat de EU door haar groei in lidstaten en activiteiten steeds moeilijker kan opereren binnen de grotendeels achterhaalde structuur. En het valt ook niet te ontkennen dat de verdere uitbreiding dit nog zal versterken - daarbij maakt het overigens weinig uit of er zeven of tien nieuwe landen bijkomen, zoals de VVD beweert. Het is echter buitengewoon ongepast om de post-communistische landen te laten boeten voor het gebrek aan daadkracht binnen de EU-lidstaten. Want niet Polen of Slowakije zijn schuld aan het gebrek aan hervorming binnen de EU, maar landen als Frankrijk. En boeten zullen ze, want momenteel moeten zij hun grenzen voor de EU openstellen, terwijl de EU markt slechts zeer gedeeltelijk open is voor producten uit de kandidaatlanden.

Voorstanders van EU-hervorming, waartoe de VVD zich nadrukkelijk rekent, zouden er goed aan doen om de huidige uitbreiding als een mogelijkheid en niet een bedreiging te zien. Juist door alle tien landen toe te laten, en in het bijzonder het grote Polen (dat alleen ongeveer even veel inwoners telt als de andere negen samen), zal de EU eindelijk echt onwerkbaar worden zonder een grondige hervorming. Hierdoor zullen de tegenstanders van hervorming gedwongen worden hun oppositie op te geven en kan Europa eindelijk de volgende fase in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden