Analyse

Euroscepsis is volwassen geworden

Brexit

Voor de tweede keer hebben de Britten Europa bevrijd, dit keer niet van Hitler-Duitsland, maar van de bedilzucht van Brusselse eurocraten. Dat is de reactie uit de hoek van de anti-Europese krachten op de uitkomst van het EU-referendum in Groot-Brittannië. 'De vrijheid heeft gezegevierd', concludeerde Marine Le Pen, de leider van het Franse Front National, glunderend nadat duidelijk was geworden dat de Britten voor een Brexit hadden gestemd.

Marine Le Pen en Geert Wilders. Beeld anp

Voor de eurosceptische partijen her en der in de Europese Unie is de 23ste juni een keerpunt. 'De Europese Unie heeft gefaald als een politieke unie', zei Beatrix von Storch, europarlementariër voor de eurosceptische Duitse partij Alternative für Deutschland (AfD), opgetogen. Eindelijk heeft de eurosceptische beweging de volwassenheid bereikt.

Een jaar of tien geleden werden de nationalistische, anti-Europese partijen in Brussel nog beschouwd als politieke dwergen. Frankrijk en Nederland hadden tegen de Europese Grondwet gestemd, maar in het Europees Parlement doolden de eurosceptische afgevaardigden nog rond als daklozen. Omdat ze geen fractie vormden, kregen ze nauwelijks spreektijd. En als ze een fractie vormden viel die al snel uit elkaar omdat ze binnen de kortste keren slaande ruzie kregen met elkaar.

Nationale identiteit

Dat maakte het moeilijk de vertegenwoordigers van het Front National, de Oostenrijke FPÖ, de Italiaanse Lega Nord serieus te nemen bij hun pogingen één front te vormen met partijtjes als de ultrarechtse Bulgaarse Ataka-partij of de Liga van Poolse families. Ook Nigel Farage, de leider van de UKIP en nu de grote man achter de Brexit, werd een beetje als een clown gezien: wel grappig, niet echt gevaarlijk. De man die EU-president Van Rompuy met een 'dweil' vergeleek.

Als antwoord op het Nederlandse en Franse 'nee' tegen de Grondwet belegden de EU-leiders een conferentie met politici en kunstenaars met de verheven titel: 'The Sound of Europe'. Het moest een wat nuchterder bijeenkomst worden dan een eerdere conferentie: 'Europe: A Beautiful Idea'. Maar kennelijk werd er wel wat over het hoofd gezien.

Aanvankelijk ging het de protestpartijen vooral om het verlies van de nationale identiteit, maar toen daarbij de onvrede over de effecten van de globalisering en de gevolgen van de financiële crisis kwam, kreeg de anti-Europese beweging echt vaart. Opvallend was dat de oude rechts-links tegenstelling er niet meer toe deed. Rechtse populistische partijen als UKIP en Front National bleken het prima te kunnen vinden met linkse eurosceptische partijen als het Griekse Syriza of de Vijfsterrenbeweging van de Italiaanse komiek Beppe Grillo.

Tekst gaat verder onder de foto.

Activisme tegen het Europees vluchtelingenbeleid in Spanje. 'EU moordt', staat op het spandoek. Beeld reuters

'Slotoffensief'

De gemeenschappelijke vijand was Brussel, dat volgens Syriza en de Spaanse Podemos-partij de bevolking van de zuidelijke landen aan een wreed bezuinigingsbeleid onderwierp of - volgens de Duitse AfD - het geld van de Duitse belastingbetalers in de bodemloze Griekse put gooide. Nu bij deze klachten ook nog eens de vluchtelingencrisis is gekomen, hebben de eurosceptische krachten het gevoel dat het tijd is voor het 'slotoffensief' tegen de Europese Unie.

Maar welke vorm dat offensief moet krijgen is nog onduidelijk. Le Pen en PVV-leider Wilders eisen een referendum over het EU-lidmaatschap, maar de Duitse AfD is nog niet zover dat ze wil dat Duitsland uit de EU stapt. Wel vindt de partij dat de EU wordt teruggesnoeid tot een puur economisch samenwerkingsverband. Ook moet de euro worden afgeschaft om te voorkomen dat het rijke noorden de armlastige zuidelijke landen weer uit de brand moet helpen. De Italiaanse Vijfsterrenbeweging dringt aan op een referendum over de euro. Volgens parlementslid Luigi di Maio is het duidelijk: 'De euro werkt niet. We moeten andere munten krijgen of een euro-2'. De eurosceptische Deense Volkspartij, die gedoogsteun verleent aan het minderheidskabinet van premier Lars Lokke Rasmussen, wil dat Denemarken zich op zijn positie binnen de EU gaat beraden als de EU geen hervormingen introduceert.

Kortom, er is geen overeenstemming over de manier waarop de eurosceptische en populistische partijen de EU willen bijsnoeien. Maar een verontrustend signaal voor Brussel is dat er ook door meer gevestigde partijen, zoals de Poolse regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), gesproken wordt over de noodzaak het EU-verdrag te veranderen. Daarmee zouden de EU-landen de deur openzetten naar een reeks referenda die wel eens het einde van de EU zouden kunnen betekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.