Column

Europese waarden die niemand durft uit te spreken

Het was Frans Timmermans, toen nog minister van Buitenlandse Zaken, die drie jaar geleden tegen zijn Europese collega-ministers zei: 'Als we elkaar in de Europese Unie de maat nemen over vis en financiën, dan toch zeker ook over de fundamentele waarden die we geacht worden te delen.'

Sheila Sitalsing
Frans Timmermans vicevoorzitter van de Europese Commissie. Beeld epa
Frans Timmermans vicevoorzitter van de Europese Commissie.Beeld epa

Daar had Timmermans een punt, vonden ook de collega's. Want met de grote uitbreiding van de Europese Unie van na de eeuwwisseling was weliswaar aan een historische opdracht voldaan - het liefdevol opnemen van de broedervolken die zich aan het communisme hadden ontworsteld - maar er zaten vreemde kostgangers tussen de nieuwkomers. Prille democratieën, nog worstelend met vreemde concepten als bescherming van minderheden, onafhankelijke rechtspraak, een vrije pers zonder autoriteitenvrees en andere moderniteiten waar ze in West-Europa zo trots op zijn. 'Onze waarden' noemen ze die concepten in Brussel; ze verankerden ze in de verdragen en dachten: als de nieuwe leden hun handtekening eronder zetten, komt het goed.

Het kwam niet goed, niet vanzelf. Dan moesten er weer Europese ambtenaren vliegen naar Tsjechië, Slowakije, Roemenië. Uitleggen dat het raar werd gevonden dat ze daar Roma als een lagere mensensoort zagen en hoge muren om buurten met Roma heen hadden gebouwd. Dat het in de rest van de Europese Unie onwenselijk werd gevonden om te spreken van stinkzigeuners en Joodse complotten.

De laatste jaren was het vooral Hongarije waar ze in Brussel hoofdpijn van kregen. Viktor Orbán, plannen voor persbreidel en voor rechters onder curatele - dat werk. En de Unie maar nuffig tegen de rest van de wereld zeggen dat het hier een 'waardengemeenschap' is. Niemand van de Europese regeringsleiders die er echt iets van durfde te zeggen tegen de Hongaren, althans niet hardop. Er werd veel met mantels der liefde rondgelopen, want de sanctie op het overtreden van wat 'onze fundamentele waarden' zijn gaan heten was draconisch: verbanning uit de Unie.

Wanneer iemand een idee heeft in de Europese Unie, gaan ze er meestal drie decennia over vergaderen, om aansluitend vijftien jaar ruzie te maken over de plek waar het hoofdkantoor mag komen dat bij het nieuwe plan hoort. Maar het voorstel dat Frans Timmermans, samen met enkele Europese collega's, drie jaar geleden deed om sneller en minder radicaal te kunnen ingrijpen wanneer een lidstaat weer eens de haard aansteekt met de paragraaf 'fundamentele waarden' uit de verdragen, heeft verrassend snel tot iets geleid. Er is inmiddels een drietrapssysteem van waarschuwingen, dwingende aanbevelingen en controleurs. Uit te voeren door de Europese Commissie.

Dit weekend liet de Commissie zien hoe dat werkt. In Polen heeft de regerende partij voor Recht en Rechtvaardigheid zich de bevoegdheid toegeëigend zelf de directeuren bij de publieke omroep aan te stellen en te ontslaan teneinde zo eventuele kritiek op de autoriteiten en ander onwelgevallig journalistengedrag effectief de kop in te drukken. Deel één van het drietrapssysteem is inmiddels in stelling gebracht: waarschuwingen, boze brieven en de aankondiging dat Polen later deze maand 'besproken' zal worden door de eurocommissarissen.

Een Unie die zichzelf serieus neemt: het is een mooi begin van 2016. En een fraaie opdracht voor het land dat de komende zes maanden voorzitter van de Europese Unie is.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden