Europese vorsten geven steeds vaker kijkje in de ziel

Dat wordt vaak goed ontvangen, maar brengt ook enig risico met zich mee

Koning Willem-Alexander nam initiatief voor een interview à la Zomergasten, de Zweedse kroonprinses Victoria vertelde vorige maand op tv over haar eetstoornissen en ook de Britse prinsen Harry en William kwamen met een persoonlijk gesprek op televisie. Europese vorsten laten steeds vaker hun persoonlijke kant zien.

Van links naar rechts: Koning Willem Alexander, de Britse prinsen Harry en William en de Zweedse kroonprinses Victoria. Beeld Screenshots

Plots waait een wind van openhartigheid door de Europese paleizen. De Britse prinsen William (35) en Harry (32) spraken vorige week maandagavond in een documentaire van anderhalf uur op de zender ITV voor het eerst over hun verongelukte moeder Diana. Vooral de met spijt doorspekte beschrijving van het afgeraffelde laatste telefoongesprek uit augustus 1997 deed de kijkers huiveren - de jongens hadden haast gehad om weer te gaan spelen.

Tien dagen eerder gaf kroonprinses Victoria van Zweden een televisie-interview, ter gelegenheid van haar veertigste verjaardag op 14 juli. Daarin vertelde zij onverbloemd over de eetstoornissen die haar troffen, nadat ze vanaf haar achttiende publieke optredens was gaan afleggen in het kielzog van haar ouders. 'Ik haatte hoe ik eruit zag.'

Vers in het geheugen ligt nog het vraaggesprek in april met koning Willem-Alexander, aan de vooravond van zijn vijftigste verjaardag. Niet over het koningschap zou het gaan, nee, 'ik hoop dat de nadruk zal liggen op de persoon Alexander', zei Willem-Alexander bij wijze van inleiding tegen interviewer Wilfried de Jong. En een persoonlijk gesprek werd het, met onder meer een tot tranen neigende reflectie op het overlijden van zijn broer Friso na diens skiongeluk.

Waar zijn de dagen gebleven dat de wijsheden van de Britse essayist Walter Bagehot (1826-1877) wet waren? Deze voormalige hoofdredacteur van The Economist schreef een gezaghebbend opstel over de constitutionele monarchie, een staatsvorm die volgens zijn leer leeft bij de gratie van enig mysterie. Vandaar zijn leidraad: 'We moeten de magie niet in het felle daglicht plaatsen.'

Koningin Beatrix hield zich daaraan, net als haar generatiegenoten aan de andere Europese hoven. Het gewone volk moet niet zien dat de koning ook maar een gewoon mens is, was het adagium. De gouden kooi mag niet kieren. De oud-premiers Wim Kok en Jan Peter Balkenende noemden beiden rond de eeuwwisseling nog Bagehot in officiële kabinetsnotities over het koningschap.

Een nieuwe lichting royals maakt andere keuzen en de reacties zijn overwegend positief. Aan het tv-gesprek met de Engelse prinsen ging krantenpubliciteit vooraf, met ook weer intieme details. Harry vertelde hoe vreselijk hij het had gevonden als jochie door het centrum van Londen te moeten lopen, kilometers lang, achter de kist van zijn moeder, aangestaard door de rest van de wereld. Hij zocht pas de laatste jaren professionele hulp om met de rouw in het reine te komen, na 'een periode van chaos'.

Heikele onderwerpen

Dat kijkje in de ziel was tevens een oproep aan landgenoten niet met problemen te blijven rondlopen, zoals hij had gedaan. Het was niet, verzekerde Harry, een poging om de magie van het instituut koningshuis te doen verwateren ('to dilute the magic', zei hij letterlijk). Harry is vijfde in lijn voor troonopvolging. Ook Victoria, in Zweden eerste in lijn, sprak openlijk over het belang van professionele hulp en therapie, bepaald een heikel onderwerp voor iemand die straks staatshoofd moet worden.

'Dit is zeker een wending', zegt Joop van den Berg, emeritus hoogleraar staatsrecht. 'In dit tijdsgewricht gaat het veel meer dan vroeger over eigen ondervinding en emoties. Daarmee zeg ik niets nieuws. Maar kennelijk kunnen vorstelijke personen zich hieraan niet onttrekken en behoort het inmiddels tot de normaliteit te laten zien dat ook jij in het leven een paar opdonders hebt gehad.'

Prins William en prins Harry. Beeld epa

Enig risico is er wel, meent Van den Berg. 'Niemand wil figuren op de troon die openlijk hebben getoond mogelijk labiel te zijn. Maar nu de dood van Diana alom wordt herdacht, kunnen haar zonen het zich niet permitteren dat af te doen met een stoïcijns: och, dat was twintig jaar geleden, het viel wel mee.'

Pikant genoeg heeft juist het auto-ongeluk van Diana twintig jaar geleden in een Parijse tunnel, en vooral alles wat daaraan vooraf ging, duidelijk gemaakt wat de gevaren zijn voor de monarchie van al te uitbundige en op de persoon gerichte publiciteit. De publiekelijk uitgevochten echtscheiding van Diana en prins Charles (eerste troonopvolger en vader van William en Harry), met ieder hun eigen kanalen in de media, bracht het Britse koningshuis in de jaren negentig veel publicitaire schade.

Van den Berg: 'Niet voor niets heeft koningin Beatrix altijd gezegd dat het haar niet om populariteit ging. Schaarse interviews waren met schrijfster Hella Haasse of hoogleraar Dorien Pessers en gingen bij voorkeur over het ambt. Ik herinner me wel dat zo rond 2000 de afstand tot de bevolking te groot werd geacht. Toen zijn enkele aanpassingen gedaan, zoals de kersttoespraak voortaan ook op tv uitzenden. Maar het bleef voorzichtig, want het besef was er voortdurend dat een koningschap nu eenmaal dik dertig jaar mee moet.'

De balans tussen deze 'soevereine distantie' en het volkse 'hart op de tong' is precair. Dat is, zegt Van den Berg, precies de vraag die koning Willem-Alexander nu voor zichzelf moet beantwoorden: 'Hoe bewaak ik mijn eigen lange termijn?'

William en Harry benadrukten dat hun openhartigheid over de gevoelens bij de dood van hun moeder eenmalig was. 'Ik denk niet dat het nog een keer gebeurt', zei William (tweede in lijn).

'Ik kon mezelf zijn'

Aan de rand van de Kagerplassen liet Willem-Alexander zich op 7 juli in vergelijkbare bewoordingen uit, toen hem na afloop van de traditionele fotosessie voor de zomervakantie werd gevraagd hoe hij op het interview met De Jong terugkeek. 'Ik had er een goed gevoel bij en ik ben heel blij met de manier waarop het is geland', zei hij. Maar snel nog een keer, dat niet, want 'sommige dingen kun je maar een keer vertellen', aldus de koning.

Opvallend was nog de rechtvaardiging die Willem-Alexander in een tussenzin gaf: 'Ik kon mezelf zijn.' Ziedaar de huidige lijn in het Europese vorstendom. Eerst het nieuw verworven recht van de vrije partnerkeuze, dat leidde tot burgers aan het hof. En nu ook, binnen alle beperkingen, de voorkeur voor de vrije interviewvorm, vergelijkbaar met hoe beroemdheden zonder koninklijk corset worden bevraagd. En al weet de kijker niet wat er zoal uit de vraaggesprekken is geknipt, kennelijk ziet ook de nieuwe generatie politici - in de meeste Europese landen ministerieel verantwoordelijk - geen bezwaar. Mits gedoseerd, dat dus wel.

'Ik zie de trend ook', zegt historicus Coos Huijsen, auteur van een biografie over Beatrix en gepromoveerd op de lijvige studie Nederland en het verhaal van Oranje. 'En ik kan het niet bewijzen, maar ik denk dat er onderling overleg over is. Uit mijn onderzoek blijkt dat er structureel beraad is tussen de Europese hoven over het functioneren van het koningschap. Het zou zomaar kunnen dat het daar is besproken, in de trant van: een persoonlijk interview is kwetsbaar, maar als het lukt heeft het wel een goede uitwerking.'

De veronderstelling is niet gek. In de recente persontmoeting met Willem-Alexander kwam de jarige Victoria ter sprake. De koning: 'We hebben een heel goede band en zien elkaar best regelmatig.' Waaraan hij toevoegde dat Victoria peetmoeder is van kroonprinses Amalia en 'ik mag peetvader zijn van haar dochter Estelle'. Binnen zo'n verstandhouding zijn onderlinge adviezen snel uitgewisseld.

'Het viel me eerder al op bij een ander onderwerp', zegt Huijsen, die ook een persoonlijk boek schreef over zijn homo-activisme. 'In november hadden we bij het 70-jarig jubileum van het COC Willem-Alexander op bezoek, als eerste Nederlandse staatshoofd ooit. Dat was van groot belang voor de LHBTI-gemeenschap. Kort daarvoor hield koning Harald van Noorwegen een opmerkelijke speech over de waarde van diversiteit. En William en Harry lieten zich in diezelfde tijd positief uit over homoseksualiteit. In het kader van AIDS-preventie, waar indertijd hun moeder zich al zo sterk voor maakte. Hè, dacht ik toen, wat toevallig.'

Met hun persoonlijke interviews blijven de royals weg van de brisante politiek en de immer gevoelige vraag hoeveel macht of invloed zij hebben in het landsbestuur. 'Beatrixisme' werd de veronderstelde vinger in de pap van de vorige vorstin ooit genoemd - bij Willem-Alexander geen spoor daarvan.

Vlees en bloed

'Ik zie een langzame beweging dat de nieuwe generatie het anders gaat doen', zegt Alex de Vries, staatsrechtjurist en voormalig royaltyreporter van De Telegraaf, thans reputatiestrateeg bij internationaal bureau MSLGroup. 'Waarbij je de verschillen per land niet uit het oog moet verliezen. In Engeland, met zijn klassenmaatschappij en tabloidpers, spelen andere afwegingen mee dan in het egalitaire Nederland of Zweden.'

De drie interviews hadden, naast overeenkomsten, ook enkele verschillen. Bij Victoria kwam echtgenoot Daniel Westerling in beeld, haar vroegere personal trainer, die snikkend zijn liefde voor zijn vrouw beleed. De Vries: 'Het levende bewijs dat ook royals mensen zijn van vlees en bloed, maar het voegde weinig toe aan hun reputatie. Iedereen weet allang dat die twee het moeilijk hebben gehad. Maar misschien was het voor de Zweden belangrijk.'

Prins Charles bleef buiten de documentaire over Diana, maar werkte op de achtergrond mee. Dat mocht algemeen bekend worden. Willem-Alexander liet zich interviewen zonder Máxima, maar noemde haar wel liefdevol aan het slot van het gesprek.

'Als verslaggever heb ik Willem-Alexander veel meegemaakt', zegt De Vries. 'Mijn ervaring is: aardige kerel. Het is gelukt dat in het interview over te brengen en zo kwam het ook over bij de bevolking. Eerlijk en authentiek. Dan vertrouwen mensen je en dat is cruciaal voor je reputatie.'

Maar ook De Vries ziet een valkuil. 'Willem-Alexander is overduidelijk goed geadviseerd, maar deze openheid heeft een keerzijde. Op de meetlat die we in mijn vak gebruiken voor bestuurders uit het bedrijfsleven staat ook transparantie, waarop je keihard wordt afgerekend. Hij sprak vrij en recht uit zijn hart, maar prinsen of koningen vertegenwoordigen behalve zichzelf vooral een sprookje, iets irrationeels, waar mensen van alles inleggen wat ze zelf niet zijn of hebben. Als je dan plots afdaalt naar het echte leven, word je daarop beoordeeld. Dat kan een keer, maar niet te vaak. Uiteindelijk ben je de vertegenwoordiger van een nationaal symbool, binnen een politiek bestel, en is dat jouw meetlat.'


Prins Harry over zijn moeder, de 20 jaar geleden verongelukte prinses Diana

'We spraken veel te vaak over de telefoon, in plaats van in persoon, als gevolg van de situatie' (de scheiding in 1996 van Diana en prins Charles, red.). Prins William: 'We hebben nog nooit zo publiekelijk over haar gesproken. Maar we voelden dat dit het moment was om dat te doen.' Harry: 'Een van haar lijfspreuken was: je kunt zo ondeugend zijn als je maar wilt, zolang je maar niet betrapt wordt.'

Tekst gaat verder onder de video.

Prinses Victoria over haar (overwonnen) anorexia

'Het maakte me zeer angstig. Ik haatte hoe ik eruit zag, wie ik was. Ik, Victoria, bestond niet. Het voelde alsof alles in mijn leven en om mij heen door anderen werd bepaald. Het enige wat ik zelf kon bepalen, was wat ik at. Professionele hulp krijgen is heel belangrijk voor mij geweest. Ik leerde mijn gevoelens onder woorden te brengen, grenzen te stellen en mezelf niet constant tot het uiterste te pushen. Ik moest mezelf leren accepteren en een balans vinden.'

Tekst gaat verder onder de video.

Koning Willem-Alexander over zijn broer Friso, die overleed aan de gevolgen van een ski-ongeluk na bijna anderhalf jaar in coma te hebben gelegen:

'Op een gegeven moment is het ook wel duidelijk dat er geen progressie meer is, dat er weinig hoop meer is. Je ziet dan ook pas wat het betekent voor een moeder die haar kind verliest. Het is niet natuurlijk. Ze verliest een deel van haarzelf. Dan besef je pas welke onverantwoorde dingen je zelf hebt gedaan en welk effect dat heeft op je moeder.'

Lees meer onder de video.

Meer over (het interview met) koning Willem-Alexander

Persoonlijk was het, het interview met koning Willem-Alexander. Over zijn vader, zijn broer Friso, zijn jeugd zonder tv, Nelson Mandela en zijn rol als koning. De vijf belangrijkste momenten.

Open, zelfverzekerd en aannemelijk anders dan grootmoeder koningin Juliana. Kenners reageren op het interview met koning Willem-Alexander.

Aaf Brandt Corstius schreef destijds (+): 'Ik heb drie keer gehuild tijdens het interview met Willem-Alexander. Ik schaam me niet om dat te zeggen, want ik neem aan dat dit voor iedereen gold.'

Koning Willem-Alexander geniet een populariteit die hij als prins nooit had. Wie zitten er achter die slimme imagoverandering? Allereerst de koning zelf. Hij wist dat hij niet zozeer zichzelf, alswel zijn ambt kon plooien (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.