Europese Unie moddert voort met buitenlandse politiek

De Europese ministers van Buitenlandse Zaken discussiëren vandaag over hoe de EU in allerlei crises in de wereld als politieagent een rol kan spelen....

Joegoslavië, Rusland, Sudan, Rwanda, Indonesië: een triest rijtje van etnische conflicten en van half of geheel mislukte westerse bemoeienis. Vandaag buigen de ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie zich in Brussel over Indonesië, maar de verwachtingen zijn niet hoog gespannen. 'Ze hebben geen flauw benul in welke richting het gaat', aldus een hoge EU-diplomaat.

De wereld versplintert, beweert de Amerikaanse antropoloog Clifford Geertz. In de toekomst zullen landen als politieke eenheden er nauwelijks meer toe doen. Bevolkingsgroepen gaan meer aan elkaar klitten op basis van andere overwegingen, waarbij etniciteit en religie de belangrijkste zijn.

Dat is een spastisch proces, vol gewelddadige stuiptrekkingen en extreme uitwassen, van moordende Hutu-groepen in Rwanda via angstaanjagende krijgsheren in Sudan tot aan het leger gelieerde moordende benden in Oost-Timor.

Elke keer weer opnieuw kijkt de wereld naar het Westen dat de oplossingen moet aandragen. Dat is het gevolg van de economische en politieke dominantie van de Verenigde Staten en de Europese Unie. Als oud-voetballer Simon Tahamata zich beklaagt over het feit dat de wereld toekijkt terwijl de Molukken ten onder gaan, is dat verwijt vooral aan het Westen gericht.

De Verenigde Staten en de Europese Unie worden geacht in te grijpen om een einde te maken aan de moordpartijen en de mensenrechtenschendingen. Is het niet gewapenderhand, dan toch op zijn minst met blokkades en boycotacties.

'Diplomatie op basis van morele argumenten werkt niet. Het publiek heeft wel hooggespannen verwachtingen, maar die zijn niet reëel', zegt een EU-diplomaat. 'Het publiek in onze landen eist actie van hun politici als ze 's avonds de lijken in de tv-journaals niet meer kunnen tellen. Dat is een politieke realiteit'.

Deze diplomaat constateert ook dat de politici die nu de dienst uitmaken in het Westen, niet met die druk kunnen omgaan. 'Er zijn veel voorbeelden, maar Bosnië is natuurlijk het beste. Bij de Veiligheidsraad wisten ze perfect onder welke omstandigheden een militaire interventie mogelijk was. Een vredesleger zou goed bewapend moeten zijn en zichzelf mogen verdedigen. In plaats daarvan kreeg een stel militairen opdracht om een aantal vrijhavens te creëren voor de Bosnische moslims zonder fatsoenlijk mandaat om geweld te gebruiken. Daardoor kon Srebrenica ontstaan.'

De analyse van Geertz, die in diplomatieke kring brede aanhang kent, leidt onontkoombaar tot de conclusie dat de diplomatie nieuwe middelen nodig heeft. 'Ons grootste probleem is dat we vaak geen brievenbus meer hebben', zegt een diplomaat. 'Het Indonesische leger ontkent achter de moordpartijen te zitten, zegt dat het het werk is van ontspoorde bendes. Dan kunnen diplomaten niet zoveel beginnen, omdat wij ons voornamelijk tot de overheid moeten richten.'

Toch is niet iedereen zo pessimistisch. Een andere EU-diplomaat meent dat het Westen wel degelijk veel geleerd heeft van zijn fouten uit het verleden. 'Ik geef grif toe: Sudan en Bosnië bijvoorbeeld waren blunders. Maar Kosovo hebben we al veel beter aangepakt, en ook als het gaat om Indonesië hebben we meer bereikt. Er kon nu bijvoorbeeld al vrij snel een internationaal vredesleger naar Oost-Timor.'

Het noemen van Kosovo leidt bij een andere EU-functionaris tot enige bitterheid. 'Tien jaar geleden hadden we de Golfoorlog. Toen debatteerden deskundigen op het terrein van het internationale recht nog diepgaand over de juridische rechtvaardiging van de aanval op Irak. Bij Kosovo heeft die discussie nauwelijks plaatsgevonden. Ik merk het in mijn eigen omgeving. Internationaal recht? Who cares, is de reactie.'

'Bij elk conflict vindt opnieuw een belangenafweging plaats', gaat hij verder. 'En dat betreft grotendeels korte-termijnbelangen. Wat bepaalde het ingrijpen in Kosovo? Het imago van de NAVO en de EU, dat harde interventie noodzakelijk maakte. Maar er vindt geen analyse plaats zoals Samuel Huntington in de Verenigde Staten heeft gemaakt, een analyse die je dwingt om je strategische belangen vast te stellen per regio en die je handelen vervolgens in een bepaalde richting stuurt.'

'Politici bevinden zich ook in een onmogelijke situatie', geeft een andere EU-diplomaat aan. 'Het publiek verlangt actie maar krijgt vervolgens koudwatervrees. We moesten wat doen in Oost-Timor. Maar het Duitse publiek protesteerde heftig toen er sprake van was dat er hospikken naar de regio gestuurd zouden kunnen worden. Ze zouden eens getroffen kunnen worden!'

Het blijft aanmodderen, voorspelt hij. 'Het is niet mogelijk een blauwdruk te maken, een draaiboek dat je vertelt hoe je moet reageren in tijden van crisis. Het enige wat je kunt doen is nieuwe beleidsinstrumenten maken, zodat je meer middelen tot je beschikking hebt. En daar zijn we in Europa, met onze plannen voor een vernieuwde defensie, hard mee bezig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.