ANALYSEEUROPESE SOLIDARITEIT

Europese solidariteit in de coronastrijd, met de rug tegen de muur

De Franse minister van Financiën Bruno Le Maire tijdens onderhandelingen voorafgaande aan de (digitale) Eurogroepvergadering.Beeld AFP

Onder zware druk van de beeldvorming kwam er donderdag dan toch nog een miljardenhulppakket om de coronanood te lenigen. Maar hoe terecht is het zuidelijke verwijt van noordelijke ‘vrekkigheid’? 

De ingezonden brief van de Spaanse premier Pedro Sánchez in verscheidene Europese kranten – over de noodzaak van ‘onwankelbare’ Europese solidariteit en eurobonds in coronatijden – laat aan duidelijkheid niets te wensen over. ‘Spanje heeft altijd het Europese project verdedigd. Het is tijd voor wederkerigheid.’ Alsof zijn Iberisch schiereiland afgelopen twintig jaar geen 250 miljard euro aan EU-subsidies heeft ontvangen.

Solidariteit als eis. Als dreigement ook: als het rijke Noorden het zwaar door covid-19 getroffen Zuiden niet ruimhartig financieel te hulp schiet, stort de Europese Unie in elkaar, aldus Sánchez. Of minstens de eurozone. En dan is het Noorden nog meer de klos, wat wáár is.

De Italiaanse premier Giuseppe Conte waarschuwt dat zijn landgenoten zich van de EU afkeren als Nederland en Duitsland niet miljarden euro’s beschikbaar stellen om het coronaleed in zijn land te lenigen. De populisten van Lega rammelen aan de poorten van Rome. Een opvallend argument voor Conte, die zijn baan te danken heeft aan diezelfde populisten.

Wie het debat deze weken in Brussel en de lidstaten volgt, moet concluderen dat het Zuiden verbaal de bovenliggende partij is. Hun ‘werkelijkheid’ domineert de beeldvorming. Als je tegen eurobonds bent (of ander gezamenlijk uitgegeven schuldpapier), ben je tegen de EU. Als je tegen het Zuiden bent, ben je een slecht (of eigenlijk geen) Europeaan. Solidariteit is het hart van de EU, stelt Sánchez. De EU is verrezen uit de puinhopen van twee wereldoorlogen. Als we nu niet solidair met elkaar zijn, is alles voor niets geweest, aldus de Spaanse premier.

Het doet een EU-ambtenaar denken aan kanonneerbootpolitiek: je zin met overmacht doordrukken. Solidariteit uit de loop van een geweer. Een noordelijke diplomaat deze week: ‘We worden met de rug tegen de muur geduwd.’

Hoekstra met zijn begrotingszeis

Een cadeau voor het Zuiden is het optreden van minister van Financiën Wopke Hoekstra. Zijn vermanende vingertje (‘waarom hebben jullie geen financiële buffers aangelegd?’), onbuigzaamheid en scherpe toon, zijn een geschenk uit de hemel in de beeldvorming voor Italië, Spanje en Portugal. Het ‘Kwaad’ heeft een gezicht: een lange, magere man met een begrotingszeis. Beter had niet gekund, wel blonder.

Prettig voor het Zuiden is dat ook premier Mark Rutte er de laatste tijd niet goed op staat in Europa. Zijn ‘vrekkige’ opstelling in februari bij de mislukte onderhandelingen over een nieuwe Europese meerjarenbegroting zit nog vers in het geheugen. ‘Kinderlijk gedrag’, zei de Duitse bondskanselier Angela Merkel over Rutte’s houding.

Dan is er het verwijt ‘Nederland belastingparadijs’, dat Italië en Portugal dezer dagen graag in de strijd gooien. Terechte kritiek. Maar het zijn ook Italiaanse en Portugese bedrijven die dankbaar gebruikmaken van de door Nederland aangeboden fiscale constructies en zo de belastingopbrengst van hun zwaar getroffen thuislanden uithollen. Daar zwijgen Rome en Lissabon over.

Dat het Zuiden in de huidige beeldenstorm aan de winnende hand is, mag geen verbazing wekken. De overvolle Italiaanse ziekenhuizen, uitgestalde doodskisten in een Spaanse kunstijsbaan, het is huiveringwekkend. Dat de economische recessie in deze twee landen straks meedogenloos toeslaat, staat als een paal boven water.

‘Het is tijd om met oude nationale dogma’s te breken’, schrijft Sánchez. En dat gebeurt volop. De Europese Centrale Bank heeft ruim 800 miljard euro in de strijd gegooid om staatsobligaties op te kopen, het maximum per land is eraf. Klaas Knot van De Nederlandsche Bank had er vóór de coronacrisis een rel over ontketend; nu mokt hij in stilte.

Het Europees noodfonds stelt 240 miljard euro krediet (gedekt door belastinggeld) beschikbaar, tegen speciale lichte voorwaarden. Hoekstra moest buigen. De Europese Investeringsbank kan 200 miljard euro meer leningen uitzetten dankzij nieuwe garanties (25 miljard euro) van alle lidstaten. Een paar jaar geleden leidde een geringe kapitaalverhoging van de EIB tot maanden verhitte discussie.

De Europese Commissie mag 100 miljard euro inzetten voor nationale WW-regelingen. Het voorstel is binnen één week goedgekeurd. Vorig jaar nog blokkeerde minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken de export van WW-uitkeringen naar andere EU-landen.

Alle slapende gelden uit het EU-budget – die normaal terugvloeien naar de lidstaten – worden in de coronastrijd gegooid: 40 miljard euro. Twee maanden geleden ondenkbaar voor de noordelijke lidstaten. De begrotingsregels van het Stabiliteitspact zijn losgelaten, een groter taboe voor Duitsland en Nederland was nauwelijks denkbaar. En het komt eraan: ‘vrekkig’ Nederland is bereid het EU-budget de komende jaren te verhogen.

Een nieuw Marshallplan

Alles bij elkaar (nationaal en Europees) zijn de herstelprogramma’s goed voor 3.000 miljard euro, oftewel 20 procent van het Europese bruto binnenlands product (bbp). Sánchez pleit voor een nieuw Marshallplan. Dat door de Amerikanen gefinancierde herstelprogram bedroeg destijds circa 3 procent van het Europese bbp.

Eurobonds, voor Sánchez en Conte het ultieme bewijs van solidariteit, zitten niet in de noodplannen. Rutte en Merkel zien dit gezamenlijke schuldpapier als het onverantwoord ophogen van toch al aanzienlijke nationale schuldbergen. Eurobonds zijn op dit moment ook niet nodig, alle EU-landen kunnen zonder problemen zelf lenen. Eurobonds zijn het allerlaatste redmiddel, als die niet werken rest het uiteenvallen van de eurozone. Bovendien vereisen ze vergaande Brusselse bemoeienis met nationale uitgaven. Daarover hebben Sánchez en Conte het niet.

‘In iedere vorm van solidariteit zit een kern van verlicht eigenbelang’, schreef Europees commissaris Frans Timmermans deze week in de Volkskrant. Merkel wijdde in november 2018 haar toespraak in het Europees Parlement aan het begrip solidariteit. Eurolanden die de gezamenlijke munt ondermijnen met onverantwoordelijk begrotingsgedrag, zijn niet solidair, hield ze de europarlementariërs voor. ‘Europese solidariteit en eigen verantwoordelijkheid zijn twee zijden van dezelfde medaille.’

Het woord solidariteit vindt zijn oorsprong het Franse solidaire en het Latijnse solidum, kortweg: samen verantwoordelijk voor een stevig geheel.

Lees ook

De Europese hulp voedt in Italië vooral de stammenstrijd. Een populist als Salvini noemt het een schandelijke knieval, richting Europa en Nederland.

Het overleg over steunmaatregelen leidde tot een verhit debat tussen Noord- en Zuid-Europa. Wie wijzen de cijfers aan als vrek of parasiet?

Analyse: ‘Kroegruzie’ over Europees hulppakket tegen coronacrisis slaat diepe wonden.

Bellen met correspondent Jarl van der Ploeg: ‘Ik heb me als Nederlander in Italië nog nooit zo vaak moeten verantwoorden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden