Column

Europese leiders vrezen 2016 tijdens eindejaarstop

Schiet de Europese integratiemotor in 2016 ratelend in zijn achteruit?

Technische processen, geen veldslagen, doceert Angela Merkel. Beeld EPA

Geen leeuwenkoppen, geen overwinningszuilen, geen strijdkarren met paarden ervoor. Ze zijn nergens te vinden op het Schumanplein in Brussel. Het hart van de Europese Unie is gespeend van elke imperiale grandeur. In een van 's werelds machtigste regeringscentra regeert de anonimiteit van het kantorenpark. Europa's geschiedenis is er uit weg gecentrifugeerd. Zijn staalglazen gevels roepen een gevoel van vervreemding op.

Niemand heeft dat zo gewild. Naarmate de EU meer landen verenigde, kwamen er meer gebouwen voor het groeiend aantal ambtenaren en vergaderingen. Er verrees een politiek-technocratisch complex, dat vooral functioneel is.

Toch zit er onbedoeld een symboliek in. Europa kreeg de vorige eeuw bijna een overdosis nationalisme en ideologie. Bij wijze van catharsis wordt het nu geleid vanuit een posthistorisch, postnationaal hoofdkwartier, saai en onsentimenteel. Het wil maar één ding: Europa als zone van vrede en voorspoed die slechts vooruitkijkt.

Maar dan arriveren de donkere limousines. De eindejaarstop. De leiders komen over vanuit hun hoofdsteden vol triomfbogen. De Britse premier David Cameron arriveert. Hij eist voor de camera's hervormingen. Minder Europa, anders stappen de Britten eruit. De Brexit. Zijn dictie is Thatcheriaans: 'Ik zal hard vechten voor Groot-Brittannië vanavond'. Hij verdwijnt in de wandelgangen.

Uit de staalglazen EU-gevels is de geschiedenis weggeblazen. Beeld anp

Vooruitgang

Europa vecht zijn conflicten tegenwoordig uit in vergaderzalen. Dat mag niet zo spannend zijn, vooruitgang is het wel. De onuitroeibare nationale tegenstellingen worden gedempt in de permanente Brusselse overlegstructuur. Maar het pacificatiemodel kraakt.

Dit jaar is de EU, die zich altijd voorwaarts bewoog, geconfronteerd met de dreiging van achterwaartse bewegingen. Op twee terreinen waarop de integratie het verst is: de euro en Schengen, het gebied waarin zonder paspoort kan worden gereisd.

Een Griekse verbanning uit de eurozone werd nog net voorkomen, maar Schengen raakte 'comateus', zoals EU-voorzitter Juncker het noemt. Landen voerden weer controles in aan de binnengrenzen met andere lidstaten vanwege de vluchtelingen. Voeg hierbij de onzekerheid over een Brexit en de EU moet in 2016 uitkijken dat de integratiemotor niet ratelend in de achteruit schiet.

De vrouw die dat moet verhinderen, betreedt na middernacht een duister perszaaltje ergens diep verscholen in het gebouw van de top. De Duitse kanselier Angela Merkel wijst op de 1,5 miljoen vluchtelingen dit jaar. Nooit eerder zo gebeurd. De EU moet deze stroom beheersbaar maken door de buitengrenzen te dichten, anders keren de nationale controles aan de binnengrenzen volop terug. De bewaking van de buitengrenzen en het behoud van Schengen hangen 'existentieel' met elkaar samen, waarschuwt ze. Een mislukking van het eerste, is het einde van het laatste.

Een Europese grens- en kustwacht, betere opvang in het Midden-Oosten, samenwerking met Turkije, stopzetting illegale instroom, verdeling van vluchtelingen over de lidstaten. Dat zijn de bouwstenen die de Brusselse burelen aandragen als oplossing. Nu moet de logica van de tekentafel worden overgebracht op 28 lidstaten. Geen sinecure. Van de 160 duizend wachtende vluchtelingen in Griekenland en Italië zijn er nog maar 266 herverdeeld over andere landen. Een fractie van een fractie van het vluchtelingenvraagstuk.

De gevechten, ook die van David Cameron, zijn in vergaderzalen. Beeld belga

De leercurve stijgt

Merkel, de afgestudeerd natuurkundige, wordt de bèta-vrouw en gaat doceren. 'Elke leercurve begint zeer langzaam.' Haar hand trekt een welhaast vlakke lijn. 'We hebben nooit geoefend, maar we leren en dan ontstaat een ander mechanisme.' De curve stijgt exponentieel, de hand schiet omhoog - journalistenogen schieten mee.

Met de landen die geen vluchtelingen willen, praten we net zo lang tot ze accepteren dat het behoud van onze verworvenheden een bijdrage vergt. 'Dat is', zegt Merkel, 'een proces'. Brussels toverwoord. Een politieke kwestie wordt getransformeerd tot technische klus, te klaren met een oliespuit vol vergaderuren.

De procesmethode werkte vaak. Nu ook? Het is een bewegend doel, verzuchten ze in Brussel. Ze vrezen al voor april, wanneer mogelijk de stroom naar Italië weer begint. Nog nooit heeft een doel zo bewogen, nooit drong een kwestie zo diep door in samenlevingen. Burgers vrezen dat hun straat, wijk of dorp verandert, zeggen ambtenaren. Dus niet nog een jaar met 1,5 miljoen vluchtelingen. Het Europa van Brussel staat in 2016 wellicht voor zijn grootste test.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden