RepatriëringEU-landen werken nauwelijks samen

Europese landen halen in crisistijd eerst hun eigen burgers terug

Nog steeds wachten duizenden Nederlanders in het buitenland tot ze worden teruggehaald. Zij zien andere Europese landen sneller optreden. Samenwerking komt niet van de grond. Waarom is het ieder voor zich?

Koning Willem-Alexander kijkt tijdens een werkbezoek mee met een videoconferentie met ambassades.Beeld ANP

Of ze nou met een Frans of Nederlands toestel terugkeert, het maakt Samira Flipse (28) weinig uit. Als ze maar weg kan uit Marokko. Net als tweeduizend andere Nederlanders zit Flipse sinds enkele weken vast in het land. De noodtoestand is er uitgeroepen, op straat patrouilleert het leger. Voorlopig heeft ze geen zicht op terugkeer. 

Ook vanuit andere landen komt repatriëring moeizaam op gang. Na ruim drie weken wachten, landde maandagochtend de eerste repatriëringsvlucht uit Australië met daarin driehonderd Nederlanders. De komende weken zullen er via een luchtbrug tussen Australië en Nieuw-Zeeland nog bijna zeventienhonderd Nederlanders terugkeren. ‘Welkom thuis!’, bracht het ministerie van Buitenlandse Zaken via Twitter naar buiten. Maar intussen zien wachtende Nederlanders andere landen meer succes boeken. 

Wedloop

De repatriëring van in totaal 20 duizend gestrande Nederlanders in het buitenland is een diplomatiek steekspel geworden. ‘Het is ieder voor zich’, stelt D66-kamerlid Sjoerd Sjoerdsma vast. In zijn ogen zouden Nederlanders gebaat zijn bij een betere afstemming tussen landen. Op die manier kunnen ze van elkaars mogelijkheden gebruikmaken. ‘Nu is de diplomatie een wedloop geworden.’

Na de verwoestende tsunami in Azië in 2004 klonk al de vraag naar betere afstemming tussen EU-lidstaten. Europese landen repatrieerden toen hun eigen burgers los van elkaar. Een nieuw actieplan moest de samenwerking verbeteren. 

Toch klinkt nu weer dezelfde kritiek. Flipse ziet hoe het andere landen wel lukt hun burgers uit verschillende landen op te halen. Via een groepsgesprek met meer dan driehonderd gestrande Nederlanders in de berichten-app Telegram komen de succesvolle initiatieven voorbij. Sjoerdsma: ‘Dit is niet zoals de EU zou moeten werken.’ 

Minister Blok van Buitenlandse Zaken liet vrijdag weten nog niet met Nederlandse vliegtuigen te mogen landen in Marokko. Frankrijk slaagde er diezelfde dag wél in om met twee vliegtuigen de meest noodlijdende Franse burgers terug te halen uit Marrakesh. Hoe kan het dat ondanks de goede voornemens ieder land voor zichzelf kiest?

Actieplan

Voor hulp na grote internationale rampen bestaat in de EU het zogenoemde mechanisme voor civiele bescherming. Hulp van verschillende lidstaten kan daarmee worden gebundeld. Maar dat principe werkt vooral goed als de problemen niet te omvangrijk zijn, zegt Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur aan de Universiteit Leiden. ‘Als problemen beperkt blijven tot een of enkele landen is afstemming prima mogelijk. Breekt er ergens een bosbrand uit? Dan kunnen landen hun blusvliegtuigen sturen.’

Bij eerdere repatriëringsacties van kleinere omvang bleek samenwerking effectief. De terughaalactie van zevenhonderd EU-burgers uit het door burgeroorlog geteisterde Libië in 2011 was een succes. De Europese Commissie schreef destijds zelfs dat het een voorbeeld was van ‘Europese solidariteit’ tussen landen. ‘Geen EU burger moet worden achtergelaten.’

Van dat voornemen lijkt nu niet veel terecht te komen. Het crisisteam van de EU werd in januari nog wel ingezet om burgers terug te halen uit de door corona getroffen Chinese stad Wuhan, maar inmiddels handelen Europese landen vooral los van elkaar. 

Peulenschil

Tot nu werden er met 66 EU-vluchten dertienduizend EU-burgers naar huis gebracht, laat een woordvoerder van de Europese Commissie weten. Een peulenschil vergeleken bij de 250 duizend burgers die de individuele lidstaten ophaalden.

‘De Unie heeft geen eigen vliegtuigen om de mensen terug te halen’, zegt hoogleraar Boin. ‘Daarnaast kan Brussel alleen iets doen als de lidstaten dat ook willen. En die landen halen liever eerst hun eigen burgers op voordat ze zich om anderen bekommeren.’

Reflex

Een bundeling van krachten zou veel effectiever zijn, denkt Boin. Nog los van diplomatieke voordelen, kan de gezamenlijke capaciteit dan beter benut worden. ‘Maar als je dan uit een vliegtuig op Schiphol behalve Nederlanders ook een groep Italianen ziet stappen, zijn er mensen die direct vragen of we niet beter nóg meer Nederlanders hadden kunnen meenemen. Het is eigen burgers eerst.’

Die reflex ziet Boin vaker bij omvangrijke crises. ‘In crisistijd trekken landen zich achter hun grenzen terug. De eigen staat wordt weer echt een instrument. Precies zo’n moment zien we nu ook. Daarmee slinkt de tolerantie.’

Niet dat er helemaal niet wordt samengewerkt. Bij sommige Duitse vluchten waar plaats over was, konden Nederlandse passagiers mee. Zo werden er al Nederlanders uit El Salvador en India gehaald. Nederland nam bij de eerste duizend gerepatrieerde Nederlanders ook 225 andere EU-burgers mee.

Eigen vluchten

‘Deze crisis was niet te voorspellen, dus we zijn begonnen met onze eigen vluchten’, zegt een woordvoerder van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. ‘Je focust je eerst op de situatie voor Nederland en dat gebeurt overal. Iedereen werkt toch primair nationaal.’

Dat landen al in deze fase van de crisis zo solistisch handelen, baart hoogleraar Boin zorgen. ‘Dit is nog niet eens het moeilijkste vraagstuk. Nu gaat het om een verdeling van geld en zitplaatsen in vliegtuigen. Wat als we straks met beperkte aantallen vaccins of beademingsapparaten zitten? Dan gaan we pas echt zien hoe ieder voor zichzelf kiest.’

Samira Flipse verblijft nu bij familie in Marrakesh. Buiten komt ze nauwelijks. ‘Daar heb je een speciaal formulier voor nodig. Als je zonder formulier de straat op gaat, kunnen agenten geweld gebruiken. Ik ben sinds de lockdown nergens meer geweest.’ Dat is niet de enige reden waarom ze snel terug wil. ‘Ik ben 26 weken zwanger. Er zijn voorlopig geen complicaties, maar als die komen ben ik toch liever in Nederland.’

Waarom komt repatriëring zo traag op gang? 

De duizenden Nederlanders in het buitenland moeten geduld hebben. Tot nu vlogen konden slechts enkele vliegtuigen worden ingezet om hen terug te halen. Waarom kost de terughaalactie zoveel tijd? 

Deze alarmcentrale moet gestrande Nederlanders terughalen

In samenwerking met de Nederlanders reissector en het Verbond van Verzekeraars heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken in allerijl een noodplan gepresenteerd om gestrande Nederlanders hulp te bieden. 

Plotseling was Nederland wel erg ver weg 

Door de coronacrisis zagen tienduizenden reizende Nederlanders hun terugkomst van de een op de andere dag onzeker worden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden